Z widelcem wśród książek - Wkład użytkownika [pl]

Lista światowego dziedzictwa kulinarnego

2026-06-24T09:42:11Z

Kpalion:

<noinclude>Spośród zwyczajów wpisanych przez Unesco na listy [https://ich.unesco.org/en/lists Światowego Dziedzictwa Niematerialnego] wybrałem te, które uważam za mające charakter kulinarny. Są to wpisy dotyczące konkretnych potraw lub napojów, rytualnych posiłków, bądź całych tradycji kulinarnych czy dietetycznych. Nie uwzględniłem natomiast</noinclude><includeonly>W tabelce nie uwzględniłem</includeonly> wpisów dotyczących tradycyjnych metod produkcji surowców spożywczych (rolniczych, zbierackich, pasterskich, łowieckich, rybackich, pszczelarskich itd.). Tabelka będzie aktualizowana wraz z nowymi wpisami na listę Unesco.

Prawo zgłaszania swoich zwyczajów na listę mają tylko te państwa, które przyjęły konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wśród sygnatariuszy nie ma m.in. Australii, Izraela, Kanady, Rosji ani Stanów Zjednoczonych, a Wielka Brytania i Afryka Południowa są dopiero od niedawna.

{| class="wikitable sortable"
|-
! Tradycja !! width=130px | Kraje zgłaszające !! Rok wpisania !! Zdjęcie
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/al-man-ouche-an-emblematic-culinary-practice-in-lebanon-02000 Al-man’ouché]'''''{{czyt|Al-man’ouché}} – śniadaniowy podpłomyk, zwany też libańską pizzą, pomazany mieszanką oliwy, soli, tymianku, sezamu i sumaku || align=left data-sort-value="Liban" | [[File:LBN.svg|border|27px|]] Liban || 2023 || [[File:Al-Man’ouché.jpg|200px|Al-Man’ouché]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/skills-related-to-attieke-production-in-cote-d-ivoire-02086 Attieké]'''''{{czyt|Attieké}} – papka z manioku podawana na Wybrzeżu Kości Słoniowej jako dodatek do posiłku || align=left data-sort-value="Wybrze" | [[File:CIV.svg|border|27px|]] Wybrzeże Kości Słoniowej || 2024 || [[File:Attieké.jpg|200px|Attieké]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/artisanal-know-how-and-culture-of-baguette-bread-01883 Bagietka]''' – podłużna bułka z mąki pszennej na zaczynie drożdżowym (zobacz też: [[Czy poolish wymyślili Polacy?]]) || align=left data-sort-value="Francja" | [[File:FRA.svg|border|27px|]] Francja || 2022 || [[File:Bagietki.jpg|200px|Bagietki]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/USL/culture-of-ukrainian-borscht-cooking-01852 Barszcz ukraiński]''' – gęsta zupa z buraków i kapusty. ⚠️ Wpisany pilnie na listę dziedzictwa zagrożonego. || align=left data-sort-value="Ukraina" | [[File:UKR.svg|border|27px|]] Ukraina || 2022 || [[File:Barszcz ukr.jpg|200px|Barszcz ukraiński]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/practices-and-meanings-associated-with-the-preparation-and-consumption-of-ceviche-an-expression-of-peruvian-traditional-cuisine-01952 Ceviche]'''''{{czyt|Ceviche}} – przekąska z surowej ryby marynowanej w soku z owoców cytrusowych z dodatkiem soli, cebuli i ostrej papryczki, podawana w krajach wybrzeża pacyficznego Ameryki Południowej i Środkowej || align=left data-sort-value="Peru" | [[File:PER.svg|border|27px|]] Peru || 2023 || [[File:Ceviche_.jpg|200px|Ceviche]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/ceebu-jn-a-culinary-art-of-senegal-01748 Ceebu jën]'''''{{czyt|Thieboudienne}} – senegalska potrawa z ryżu, ryby i warzyw (zobacz też: [[Ani z papryki, ani ze Szczecina#Paprykarz|Ani z papryki, ani ze Szczecina]]) || align=left data-sort-value="Senegal" | [[File:SEN.svg|border|27px|]] Senegal || 2021 || [[File:Ceebu Jën.jpg|200px|Ceebu Jën]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/spring-festival-social-practices-of-the-chinese-people-in-celebration-of-traditional-new-year-02126 Chiński Nowy Rok]''' – obchodzony na wiosnę m.in. poprzez spożycie uroczystej kolacji obejmującej różne produkty, których nazwy w języku chińskim kojarzą się z wróżbą pomyślności i dostatku. W szczególności rybę napoczyna się, ale częściowo zostawia na następny dzień, co ma przynieść szczęście w nadchodzącym roku. || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2024 || [[File:Chiński Nowy Rok.jpg|200px|Chiński Nowy Rok]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/commandaria-wine-02288 Commandaria]''''' – słodkie czerwone wino z okręgu Limassol na południu Cypru || align=left data-sort-value="Cypr" | [[File:CYP.svg|border|27px|]] Cypr || 2025 || [[File:Commandaria.jpg|200px|Commandaria]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/asturian-cider-culture-01959 Cydr asturyjski]''' – tradycyjnie nalewany wysokim strumieniem w celu napowietrzenia trunku || align=left data-sort-value="Hiszpania" | [[File:ESP.svg|border|27px|]] Hiszpania || 2024 || [[File:Cydr asturyjski.jpg|200px|Cydr asturyjski]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/mediterranean-diet-00884 Dieta śródziemnomorska]''' – obejmująca głównie: produkty zbożowe, oliwki i oliwę, winogrona i wino oraz inne świeże owoce i warzywa, a w mniejszym stopniu: ryby i owoce morza, nabiał i mięso, a także zioła i przyprawy.
| style="text-align: left" data-sort-value="Chorwacja Cypr" | [[File:HRV.svg|border|27px|]] Chorwacja {{small|(2013)}}, [[File:CYP.svg|border|27px|]] Cypr {{small|(2013)}}, [[File:GRC.svg|border|27px|]] Grecja, [[File:ESP.svg|border|27px|]] Hiszpania, [[File:MAR.svg|border|27px|]] Maroko, [[File:PRT.svg|border|27px|]] Portugalia {{small|(2013)}}, [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2010 || [[File:Dieta śródziemnomorska.jpg|200px|Dieta śródziemnomorska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/dolma-making-and-sharing-tradition-a-marker-of-cultural-identity-01188 Dolma]''' – gołąbki z liści winogron i faszerowane warzywa || align=left data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan || 2017 || [[File:Dolma.jpg|200px|Dolma]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/il-ftira-culinary-art-and-culture-of-flattened-sourdough-bread-in-malta-01580 Ftira]''' – płaski chleb maltański na zakwasie || align=left data-sort-value="Malta" | [[File:MLT.svg|border|27px|]] Malta || 2020 || [[File:Ftira.jpg|200px|Ftira]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/gifaataa-wolaita-people-new-year-festival-02315 Gifaataa]''''' – święto Nowego Roku obchodzone we wrześniu przez mieszkający w południowej Etiopii lud Wolaita, m.in. poprzez spożycie posiłku z surowej wołowiny i piwa || align=left data-sort-value="Etiopia" | [[File:ETH.svg|border|27px|]] Etiopia || 2025 || [[File:Gifaataa.jpg|200px|Gifaataa]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/georgian-wheat-culture-traditions-and-rituals-02335 '''Gruzińskie obrzędowe wyroby z pszenicy''',] takie jak: chaczapuri – placek nadziewany serem, lobiani – placek z czerwoną fasolą, candili – deser z ziaren pszenicy przypominający kutię || align=left data-sort-value="Gruzja" | [[File:GEO.svg|border|27px|]] Gruzja || 2025 || [[File:Chaczapuri.jpg|200px|Chaczapuri]]
|-
| rowspan=2 | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/harees-dish-know-how-skills-and-practices-01744 Haris]''' (po arabsku; nie mylić z harissą) lub '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/ceremonial-keskek-tradition-00388 keşkek]'''''{{czyt|Keşkek}} (po turecku) – potrawa z ugotowanej kaszy pszennej albo jęczmiennej ubijanej drewnianym tłuczkiem razem z gotowanym mięsem i klarowanym masłem, sporządzana zwykle w dużych ilościach, uroczyście i przy dźwiękach muzyki, a spożywana na specjalne okazje, szczególnie podczas pielgrzymek i ramadanu. Znana na rozległym obszarze od Turcji i Armenii, poprzez Półwysep Arabski aż po wschodnią Afrykę. Arabowie tradycyjnie jedzą tę potrawę palcami, w przyklęku na jedno kolano. || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2011 || rowspan=2 | [[File:Keşkek.jpg|200px|Ubijanie kaszy na keşkek]]
|-
| align=left data-sort-value="Arabia Saud Oman" | [[File:SAU.svg|border|27px|]] Arabia Saudyjska, [[File:OMN.svg|border|27px|]] Oman, [[File:UAE.svg|border|27px|]] Zjednoczone Emiraty Arabskie || 2023
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/harissa-knowledge-skills-and-culinary-and-social-practices-01710 Harissa]''' – pasta z ostrych papryczek wyrabiana w krajach Magrebu. Nie mylić z harisem. || align=left data-sort-value="Tunezja" | [[File:TUN.svg|border|27px|]] Tunezja || 2022 || [[File:Harissa.jpg|200px|Wyrób harissy]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-tea-processing-techniques-and-associated-social-practices-in-china-01884 Herbata po chińsku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2022 || [[File:Herbata po chińsku.jpg|200px|Herbata po chińsku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-ay-tea-a-symbol-of-identity-hospitality-and-social-interaction-01685 Herbata po turecku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Azerbej Turcja" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2022 || [[File:Herbata po turecku.jpg|200px|Herbata po turecku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/iftar-eftari-iftar-iftor-and-its-socio-cultural-traditions-01984 Iftar]''' – uroczysta kolacja, często dla wielu osób, spożywana przez muzułmanów po całodniowym ścisłym poście podczas ramadanu
| style="text-align: left" data-sort-value="Azerbej Iran Turc" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja, [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2023 || [[File:Iftar 1.jpg|200px|Iftar]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 Jalda]''' – uroczysta kolacja spożywana w krajach dawnej Persji w noc przesilenia zimowego, w której szczególną rolę odgrywają czerwone owoce (granaty, arbuzy, winogrona, głożyna)
| style="text-align: left" data-sort-value="Afganistan Iran" | [[File:AFG.svg|border|27px|]] Afganistan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran || 2022 || align=left | [[File:Jalda.jpg|200px|Jalda]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-beliefs-and-practices-related-to-jang-making-in-the-republic-of-korea-01975 Jang]'''''{{czyt|장 (jang)}} – koreańska przyprawa ze sfermentowanej soi i ostrej papryczki || align=left data-sort-value="Korea Pol" | [[File:KOR.svg|border|27px|]] Korea Południowa|| 2024 || [[File:Jang.jpg|200px|Jang]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/arabic-coffee-a-symbol-of-generosity-02111 Kawa po arabsku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Arabia" | [[File:SAU.svg|border|27px|]] Arabia Saudyjska, [[File:JOR.svg|border|27px|]] Jordania {{small|(2024)}}, [[File:QAT.svg|border|27px|]] Katar, [[File:OMN.svg|border|27px|]] Oman, [[File:UAE.svg|border|27px|]] Zjednoczone Emiraty Arabskie|| 2015 || [[File:Kawa po arabsku.jpg|200px|Kawa po arabsku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/turkish-coffee-culture-and-tradition-00645 Kawa po turecku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2013 || [[File:Kawa po turecku.jpg|200px|Kawa po turecku]]
|-
| rowspan=2 | '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/kimjang-making-and-sharing-kimchi-in-the-republic-of-korea-00881 Kimjang]'''''{{czyt|김장 (kimjang)}} – koreańska sztuka wyrobu [https://ich.unesco.org/en/RL/tradition-of-kimchi-making-in-the-democratic-people-s-republic-of-korea-01063 '''''kimchi''''',]{{czyt|김치 (kimchi)}} czyli pikantnych kiszonek z warzyw i owoców morza || align=left data-sort-value="Korea Pol" | [[File:KOR.svg|border|27px|]] Korea Południowa || 2013 || rowspan=2 | [[File:Kimchi 2.jpg|200px|Kimchi]]
|-
| align=left data-sort-value="Korea Poz" | [[File:PRK.svg|border|27px|]] Korea Północna || 2015
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/koshary-daily-life-dish-and-practices-associated-with-it-02278 Koszari]''' – egipska potrawa z ryżu, makaronu, soczewicy i cebuli || align=left data-sort-value="Egipt" | [[File:EGY.svg|border|27px|]] Egipt || 2025 || [[File:Koszari.jpg|200px|Koszari]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/krakelingen-and-tonnekensbrand-end-of-winter-bread-and-fire-feast-at-geraardsbergen-00401 Krakelingen]'''''{{czyt|Krakelingen}} – okrągłe precelki, pod koniec karnawału rozrzucane ze wzgórza mieszkańcom flandryjskiego miasteczka Geraardsbergen przez członków władz miejskich, którzy wcześniej wypijają po pucharze wina razem z pływającą w nim żywą płotką (zobacz też: [[Bajgle, precle, obwarzanki]]) || align=left data-sort-value="Belgia" | [[File:BEL.svg|border|27px|]] Belgia || 2010 || [[File:Krakelingen.jpg|200px|Krakelingen]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-mexican-cuisine-ancestral-ongoing-community-culture-the-michoacan-paradigm-00400 Kuchnia meksykańska]''' – wykorzystująca rodzime składniki, jak: kukurydza, pomidory, papryki, dynie, awokado, kakao i wanilia, oraz tradycyjne techniki, jak nisztamalizacja (gotowanie kukurydzy w potażu lub w wodzie wapiennej) || align=left data-sort-value="Meksyk" | [[File:MEX.svg|border|27px|]] Meksyk || 2010 || [[File:Kuchnia meksykańska.jpg|200px|Kuchnia meksykańska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/italian-cooking-between-sustainability-and-biocultural-diversity-02093 Kuchnia włoska]''' – oparta na lokalnych, sezonowych składnikach i obejmująca bogactwo takich potraw jak: makaron, ''pizza'' czy ''risotto'', a także wędliny, sery i oliwę w rozlicznych regionalnych odmianach || align=left data-sort-value="Wlz" | [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2025 || [[File:{{#setmainimage:Kuchnia włoska.jpg}}|200px|Na włoskim targu]]
|-
| rowspan=2 | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-spring-festive-rites-of-the-kazakh-horse-breeders-01402 Kumys]''' (po kazasku) lub '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-technique-of-making-airag-in-khokhuur-and-its-associated-customs-01172 ajrag]''' (po mongolsku) – napój alkoholowy z kobylego mleka wyrabiany przez pasterzy koni ze stepów środkowej Azji || align=left data-sort-value="Kazachstan" | [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan || 2018 || rowspan=2 | [[File:Ajrag.jpg|200px|Ajrag]]
|-
| align=left data-sort-value="Mongolia" | [[File:MNG.svg|border|27px|]] Mongolia || 2019
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-know-how-and-practices-pertaining-to-the-production-and-consumption-of-couscous-01602 Kuskus]''' – drobna kasza z pszenicy twardej wyrabiana w krajach Magrebu
| style="text-align: left" data-sort-value="Algieria" | [[File:ALG.svg|border|27px|]] Algieria, [[File:MAR.svg|border|27px|]] Maroko, [[File:MRT.svg|border|27px|]] Mauretania, [[File:TUN.svg|border|27px|]] Tunezja || 2020 || [[File:Kuskus 1.jpg|200px|Kuskus]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/ancient-georgian-traditional-qvevri-wine-making-method-00870 Kwewri]''' – wielkie ceramiczne amfory, które Gruzini napełniają winem i zakopują w ziemi, żeby dojrzewało || align=left data-sort-value="Gruzja" | [[File:GEO.svg|border|27px|]] Gruzja || 2013 || [[File:Kwewri.jpg|200px|Kwewri]]
|-
| rowspan=2 | [https://ich.unesco.org/en/RL/lavash-the-preparation-meaning-and-appearance-of-traditional-bread-as-an-expression-of-culture-in-armenia-00985 '''Lawasz''',] zwany też [https://ich.unesco.org/en/RL/flatbread-making-and-sharing-culture-lavash-katyrma-jupka-yufka-01181 '''katyrmą''' lub '''jufką'''] – płaski przaśny chleb wypiekany w zachodniej i środkowej Azji || align=left data-sort-value="Armenia" | [[File:ARM.svg|border|27px|]] Armenia || 2014 || rowspan=2 | [[File:Lawasz.jpg|200px|Lawasz]]
|-
| style="text-align: left" data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan, [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2016
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-cultural-contexts-of-making-maksym-a-traditional-kyrgyz-beverage-02123 Maksym]''' – lekko fermentowany napój orzeźwiający z wody, mąki pszennej i prażonej mąki jęczmiennej || align=left data-sort-value="Kirgistan" | [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan || 2025 || [[File:Maksym.jpg|200px|Maksym]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/breakfast-culture-in-malaysia-dining-experience-in-a-multi-ethnic-society-02113 '''Malezyjskie śniadanie'''] – obejmujące: ''nasi lemak''{{czyt|nasi lemak}} (ryż gotowany na mleku kokosowym i aromatyzowany liścmi pochutnika amarylkolistnego, zwykle zawijany w liście bananowe i podawany z ostrym sosem, świeżym ogórkiem, smażonymi sardelami, pieczonymi orzeszkami i jajkiem na twardo), ''roti canai ''{{czyt|roti canai}} (smażone placki), ''saté''{{czyt|saté}} (szaszłyczki) oraz ''teh tarik''{{czyt|teh tarik}} (spienioną czarną herbatę z mlekiem skondensowanym) || align=left data-sort-value="Malezja" | [[File:MYS.svg|border|27px|]] Malezja || 2024 || [[File:Malezyjskie śniadanie.jpg|200px|Malezyjskie śniadanie]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/hawker-culture-in-singapore-community-dining-and-culinary-practices-in-a-multicultural-urban-context-01568 Mała gastronomia Singapuru]''' – łącząca elementy chińskich, malajskich, indyjskich i europejskich tradycji kulinarnych || align=left data-sort-value="Singapur" | [[File:SGP.svg|border|27px|]] Singapur || 2020 || [[File:Mała gastronomia w Singapurze.jpg|200px|Mała gastronomia w Singapurze]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/al-mansaf-in-jordan-a-festive-banquet-and-its-social-and-cultural-meanings-01849 Mansaf]'''{{czyt|منسف (mansaf)}} – lewantyńska potrawa z jagnięciny lub koźlęciny gotowanej w sosie z owczego lub koziego jogurtu, podawana z kaszą bulgur lub z ryżem oraz z przaśnym chlebem o grubości naleśnika || align=left data-sort-value="Jordania" | [[File:JOR.svg|border|27px|]] Jordania || 2022 || [[File:Mansaf 1.jpg|200px|Mansaf]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/mesir-macunu-festival-00642 Mesir macunu]'''''{{czyt|Mesir macunu}} – cukierki z masy krówkowej zmieszanej z 41 rodzajami ziół i przypraw, które w okolicach równonocy wiosennej rozrzuca się z dachów i minaretów Meczetu Sułtana w Magnezji na wybrzeżu egejskim Turcji, na pamiątkę legendy o tym, jak taka pasta uleczyła matkę Sulejmana Wspaniałego || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2012 || [[File:Mesir macunu.jpg|200px|Mesir macunu rozrzucane z dachu Meczetu Sułtana w Magnezji]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/messosporitissa-festivity-all-holy-mother-of-god-of-the-mid-sowing-season-festivity-feast-of-our-lady-at-the-ancient-ruins-02101 Messosporitissa]'''{{czyt|Μεσοσπορίτισσα}} (Matki Bożej Siewnej), czyli święto Ofiarowania Bogurodzicy w Świątyni (21 listopada) – obchodzone szczególnie w Eleuzynie i obejmujące święcenie takich pokarmów, jak: potrawa z gotowanych razem nasion rozmaitych zbóż i roślin strączkowych, dwa rodzaje pieczywa, oliwa oraz wino || align=left data-sort-value="Grecja" | [[File:GRC.svg|border|27px|]] Grecja || 2024 || [[File:Messosporitissa.jpg|200px|Potrawa z gotowanych razem nasion rozmaitych zbóż i roślin strączkowych]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/cooking-and-eating-mulgi-puder-traditional-mashed-potato-with-barley-in-the-mulgimaa-region-estonia-02081 Mulgi puder]'''''{{czyt|Mulgi puder}} – papka z gotowanych ziemniaków i kaszy jęczmiennej, podawana z wieprzowymi skwarkami i smażoną cebulą, typowa dla południowoestońskiego regionu Mulgimaa || align=left data-sort-value="Estonia" | [[File:EST.svg|border|27px|]] Estonia || 2024 || [[File:Mulgi puder.jpg|200px|Mulgi puder]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/nawrouz-novruz-nowrouz-nowrouz-nawrouz-nauryz-nooruz-nowruz-navruz-nevruz-nowruz-navruz-02097 Nouruz]''' – perski Nowy Rok, obchodzony w równonoc wiosenną m.in. poprzez spożycie uroczystego posiłku
| style="text-align: left" data-sort-value="Afganistan Azerbej" | [[File:AFG.svg|border|27px|]] Afganistan, [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IND.svg|border|27px|]] Indie, [[File:IRQ.svg|border|27px|]] Irak, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan, [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan [[File:MNG.svg|border|27px|]] Mongolia {{small|(2024)}}, [[File:PAK.svg|border|27px|]] Pakistan, [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja, [[File:TKM.svg|border|27px|]] Turkmenistan, [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2016 || [[File:Nouruz.jpg|200px|Nouruz]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/nsima-culinary-tradition-of-malawi-01292 Nsima]''' – wschodnioafrykańska papka z mąki kukurydzianej || align=left data-sort-value="Malaui" | [[File:MWI.svg|border|27px|]] Malaui || 2017 || [[File:Nsima.jpg|200px|Nsima]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/oku-noto-no-aenokoto-00271 Oku-noto no Aenokoto]'''''{{czyt|奥能登のあえのこと}} – obrzęd odprawiany dwa razy w roku przez rolników z półwyspu Noto w Japonii, polegający na zaproszeniu ducha pola ryżowego do swojego domu na ofiarną ucztę złożoną m.in. z ryżu, fasoli i ryby || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2009 || [[File:Oku-noto no Aenokoto.jpg|200px|Oku-noto no Aenokoto]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/oshituthi-shomagongo-marula-fruit-festival-01089 Oshitushi shomagongo]''''' – święto zbiorów dzikich owoców maruli, z których lud Owambo w północnej Namibii wyrabia wino zwane ''omagongo'' || align=left data-sort-value="Namibia" | [[File:NAM.svg|border|27px|]] Namibia || 2015 || [[File:Oshituthi shomagongo.jpg|200px|Oshituthi shomagongo]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-practices-for-the-making-and-consumption-of-cassava-bread-02118 Pieczywo z '''kassawy''',] czyli mąki z manioku, wyrabiane w basenie Morza Karaibskiego || align=left data-sort-value="Dominikana Haiti " | [[File:DOM.svg|border|27px|]] Dominikana [[File:HTI.svg|border|27px|]] Haiti [[File:HND.svg|border|27px|]] Honduras [[File:CUB.svg|border|27px|]] Kuba [[File:VEN.svg|border|27px|]] Wenezuela || 2024 || [[File:Pieczywo z kasawy.jpg|200px|Pieczywo z kasawy]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/gingerbread-craft-from-northern-croatia-00356 Pierniki północnochorwackie]''' – o różnych kształtach i bogato zdobione || align=left data-sort-value="Chorwacja" | [[File:HRV.svg|border|27px|]] Chorwacja || 2010 || [[File:Piernik z północnej Chorwacji.jpg|200px|Piernik z północnej Chorwacji]]
|-
| rowspan=2 | '''Pilaw''', zwany też '''[https://ich.unesco.org/en/RL/oshi-palav-a-traditional-meal-and-its-social-and-cultural-contexts-in-tajikistan-01191 palawem]''' (po tadżycku) lub '''[https://ich.unesco.org/en/RL/palov-culture-and-tradition-01166 palowem]''' (po uzbecku) – potrawa z ryżu, mięsa i warzyw przyrządzana w Azji zachodniej i środkowej || align=left data-sort-value="Tadzz" | [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan|| 2016 || rowspan=2 | [[File:Pilaw.jpg|200px|Pilaw]]
|-
| align=left data-sort-value="Uzbekistan" | [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2016
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/beer-culture-in-belgium-01062 Piwo belgijskie]''' – występujące w takich stylach jak: piwo trappistów, klasztorne, ''saison'' czy ''lambik'', odpowiednio parowane z jedzeniem || align=left data-sort-value="Belgia" | [[File:BEL.svg|border|27px|]] Belgia || 2016 || [[File:Obiad z piwem belgijskim.jpg|200px|Obiad z piwem belgijskim]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/art-of-neapolitan-pizzaiuolo-00722 '''Pizza neapolitańska''',] dzieło sztuki lokalnych ''pizzaiuoli'' – pizza na cienkim cieście z dodatkiem oliwy, sosu pomidorowego, mozzarelli i bazylii || align=left data-sort-value="Wlzochy" | [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2017 || [[File:Pizza neapolitańska.jpg|200px|Pizza neapolitańska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/gastronomic-meal-of-the-french-00437 Posiłek gastronomiczny Francuzów]''' – francuski zwyczaj wspólnego celebrowania dobrego jedzenia i picia podczas specjalnych okazji, a także związane z tym: wyszukiwanie najlepszych składników, korzystanie z szerokiego repertuaru przepisów, dbałość o estetykę stołu i tradycyjną kolejność dań oraz dobór odpowiednich win do potraw || align=left data-sort-value="Francja" | [[File:FRA.svg|border|27px|]] Francja || 2010 || [[File:Stół nakryty to posiłku gastronomicznego.jpg|200px|Stół nakryty to posiłku gastronomicznego]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-ways-of-making-artisan-minas-cheese-in-minas-gerais-02102 Queijo-de-minas]'''''{{czyt|Queijo-de-minas}} – tradycyjny ser krowi ze stanu Minas Gerais || align=left data-sort-value="Brazylia" | [[File:BRA.svg|border|27px|]] Brazylia || 2024 || [[File:Ser z Minas Gerais.jpg|200px|Sery z Minas Gerais]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/pyongyang-raengmyon-custom-01695 Raengmyon]'''''{{czyt|랭면 (raengmyon)}} – pochodzący z Pjongjangu chłodnik z makaronu gryczanego zalanego zimnym wywarem mięsnym z dodatkiem mięsa, warzyw i jajek || align=left data-sort-value="Korea Poz" | [[File:PRK.svg|border|27px|]] Korea Północna || 2022 || [[File:Raengmyon.jpg|200px|Raengmyon]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-of-the-light-rum-masters-01724 Rum jasny kubański]''' – napój destylowany z melasy trzcinowej, składnik takich koktajli jak ''mojito'' czy ''daiquiri'' || align=left data-sort-value="Kuba" | [[File:CUB.svg|border|27px|]] Kuba || 2022 || [[File:Rum jasny kubański.jpg|200px|Rum jasny kubański]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-skills-of-sake-making-with-koji-mold-in-japan-01977 Sake]'''{{czyt|酒 (sake)}} – japoński napój alkoholowy z ryżu fermentowanego przy użyciu pleśni ''kōji ''{{czyt|麹 (koji)}} || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2024 || [[File:Sake 1.jpg|200px|Sake]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/slava-celebration-of-family-saint-patrons-day-01010 Slava]''''' – dzień świętego patrona danej rodziny (rodzaj kolektywnych imienin) obchodzony w Serbii poprzez uroczysty posiłek, w którym główną rolę odgrywa slawski kołacz || align=left data-sort-value="Serbia" | [[File:SRB.svg|border|27px|]] Serbia || 2014 || [[File:Święcenie slawskich kołaczy.jpg|200px|Święcenie slawskich kołaczy]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/joumou-soup-01853 Soupe joumou]'''''{{czyt|Soupe joumou}} – zupa z dyni olbrzymiej albo piżmowej (odmiany ''giraumon'') z dodatkiem plantanów (zielonych bananów) i innych warzyw, wołowiny oraz przypraw, spożywana szczególnie w Święto Niepodległości Haiti (1 stycznia) || align=left data-sort-value="Haiti" | [[File:HTI.svg|border|27px|]] Haiti || 2021 || [[File:Soupe joumou.jpg|200px|Soupe joumou]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-sumanak-sumalak-cooking-02336 '''Sumanak''' albo '''sumalak'''] – słodka pasta, przypominająca trochę budyń czekoladowy, wyrabiana w środkowej Azji z mielonych kiełków pszenicy długo gotowanych z wodą, olejem i mąką, spożywana zwłaszcza na święto Nouruz (perski Nowy Rok) || align=left data-sort-value="Tadżykistan" | [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan || 2025 || [[File:Sumanak.jpg|200px|Sumanak]]
|-
|data-sort-value="Szzliwowica" | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/social-practices-and-knowledge-related-to-the-preparation-and-use-of-the-traditional-plum-spirit-ljivovica-01882 Śliwowica serbska]''' – destylowana ze śliwek w warunkach domowych || align=left data-sort-value="Serbia" | [[File:SRB.svg|border|27px|]] Serbia || 2022 || [[File:Serbska śliwowica.jpg|200px|Serbska śliwowica]]
|-
|data-sort-value="Szzwiezzto Smoczych Lzzodzi" | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/dragon-boat-festival-00225 Święto Smoczych Łodzi]''' – obchodzone w Chinach na pamiątkę tego, jak poeta Qū Yuán{{czyt|屈原 (Qū Yuán)}} (IV/III w.p.n.e.) – niczym Wanda Krakówna – w obliczu obcej inwazji utopił się w rzece. W ramach obchodów spożywa się ''zongzi'',{{czyt|粽子 (zongzi)}} czyli czworościenne knedle z kleistego ryżu z mięsnym lub słodkim nadzieniem, które gotuje się zawinięte w liście bambusa, oraz pije się ''xiónghuáng jiǔ'',{{czyt|雄黃酒 (xiónghuáng jiǔ)}} czyli wino ryżowe lub jaglane z dodatkiem sproszkowanego realgaru (czerwonego minerału złożonego głównie z siarczku arsenu). || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2009 || [[File:Święto Smoczych Łodzi.jpg|200px|Święto Smoczych Łodzi]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/tandir-craftsmanship-and-bread-baking-in-azerbaijan-02120 Tandir]''' – gliniany piec służący głównie (ale nie tylko) do wypieku płaskich drożdżowych chlebów || align=left data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan || 2024 || [[File:Tandir 1.jpg|200px|Chleby pieczone w tandirze]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/tomyum-kung-01879 Tom yum kung]'''''{{czyt|Tom yum kung}} – typowa dla środkowej Tajlandii kwaśno-pikantna zupa z trawą cytrynową, limonką, liśćmi kaffiru, galanganem, szalotką, ostrą papryczką i słodkowodnymi krewetkami || align=left data-sort-value="Tajlandia" | [[File:THA.svg|border|27px|]] Tajlandia || 2024 || [[File:Tomyum kung.jpg|200px|Tom yum kung.jpg]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/washoku-traditional-dietary-cultures-of-the-japanese-notably-for-the-celebration-of-new-year-00869 Washoku]'''''{{czyt|和食 (washoku)}} – tradycyjna kuchnia japońska celebrowana szczególnie podczas obchodów Nowego Roku || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2013 || [[File:Washoku.jpg|200px|Washoku]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/USL/xeedho-02001 Xeedho]''''' – ozdobne naczynie albo kosz wypełniony suszoną wielbłądziną lub wołowiną, w tradycji etnicznych Somalijczyków wręczany przez teściową jako prezent ślubny dla pana młodego. ⚠️ Wpisane na listę dziedzictwa zagrożonego. || align=left data-sort-value="Dzzibuti" | [[File:DJI.svg|border|27px|]] Dżibuti || 2023 || [[File:Xeedho.jpg|200px|Xeedho]]
|}

{{Nawigacja}}
[[en:World Culinary Heritage]]

Kto prosił ruskie?

2026-06-19T21:13:14Z

Kpalion: /* Wiosłujący Wikingowie */

{{data|29 maja 2026}}
[[File:{{#setmainimage:Pierogi ruskie.png}}|thumb|Pierogi <s>ruskie</s> ukraińskie ze skwarkami. Komu nie cieknie ślinka na sam widok?]]
{{Cytat
| – Kto prosił ruskie? – Nikt, same przyszli!
| źródło = Polski dowcip z drugiej połowy XX w., cyt. z pamięci
}}

Taki kawał opowiadano w Polsce Ludowej, wykorzystując skojarzenie pomiędzy nazwą jednego z najbardziej popularnych rodzajów pierogów a niezbyt przychylnym określeniem Rosjan czy też obywateli Związku Radzieckiego w ogóle.

Kiedy w lutym 2022 r. Władimir Putin, marzący o odbudowie radzieckiego imperium, dokonał nagłej eskalacji toczącej się już od ośmiu lat rosyjskiej agresji na Ukrainę, sympatyzujący z dzielnie broniącymi się Ukraińcami Polacy nagle sobie o tamtym skojarzeniu przypomnieli. Praktycznie z dnia na dzień „pierogi ruskie” zniknęły z restauracji, barów mlecznych i sekcji garmażeryjnych w sklepach, a ich miejsce zajęły „pierogi ukraińskie”, „galicyjskie”, „zza wschodniej miedzy”, czy po prostu „pierogi z serem i ziemniakami”. Podobny los spotkał zresztą „musztardę rosyjską” (produkowaną w Polsce), którą nagle przechrzczono na bardziej opisową „musztardę ostrą” albo „bardzo ostrą”.

Zmienianie nazw produktów spożywczych pod wpływem sympatii czy antypatii pomiędzy narodami nie jest niczym nowym. Amerykanie celują w tym od dawna: podczas I Wojny Światowej, na złość Niemcom, przemianowali hamburgery (kojarzone z niemieckim Hamburgiem) na „kanapki wolności” (''„liberty sandwiches”''). W 2003 r., w odwecie za brak poparcia Francji dla amerykańskiej agresji na Irak, zamienili „frytki francuskie” (''„French fries”'') na „frytki swobody” (''„freedom fries”''). Zmiany te okazały się nietrwałe i w obu przypadkach po kilku latach powrócono do tradycyjnych określeń.

[[File:Musztarda rosyjska bardzo ostra.jpg|thumb|left|upright|Musztarda „rosyjska” przed i po lutym 2022 r.]]
W Polsce „musztarda bardzo ostra” też okazała się tylko zmianą przejściową i „musztarda rosyjska” zdążyła już na polskie półki sklepowe powrócić. Czy tak samo będzie z „pierogami ukraińskimi”? Czas pokaże. Tymczasem chciałbym zwrócić uwagę na jedną różnicę: o ile w nazwie pikantnej musztardy słowo „rosyjska” nie pozostawia wątpliwości, że receptura na nią (przynajmniej teoretycznie) pochodzi z Rosji, to już przymiotnik „ruskie” w nazwie pierogów jest mniej jednoznaczny – bo pochodzi przecież nie od „Rosji”, tylko od jakiejś enigmatycznej „Rusi”.

A co to właściwie jest lub była owa Ruś? Co ona ma wspólnego z tymi pierogami, które są tak pyszne, choć zrobione z tak niewymyślnych składników jak ziemniaki, twaróg i cebula? I ile jest sensu w bojkotowaniu ich tradycyjnej nazwy?
{{clear}}

== Wiosłujący Wikingowie ==
[[File:Mapa Rusi.png|thumb|upright=1.5|Mapa średniowiecznej Rusi na tle dzisiejszych granic państwowych
{{Legenda|#88c3ec|Szlak handlowy od Waregów do Greków (VIII–XII w.)}}
{{Legenda|#6075bd|Część Rusi podbita przez Mongołów (XIII w.) albo względnie niezależna}}
{{Legenda|#d5df5b|Część Rusi podbita przez Litwę (XIII–XIV w.)}}
{{Legenda|#db7356|Część Rusi podbita przez Polskę (XIV w.)}}
]]
Zacznijmy od początku, czyli od tego, skąd w ogóle wzięła się nazwa „Ruś” i co ona znaczy. Dzieje Rusi sięgają IX w.n.e. A kto w IX wieku robił najwięcej zamieszania w Europie? Wiadomo: Wikingowie! Ówcześni mieszkańcy Skandynawii słynęli z budowy długich, zwinnych łodzi, którymi pływali w różne strony świata w poszukiwaniu bogactw. Przy czym ci z dzisiejszej Danii i Norwegii żeglowali po otwartych morzach, żeby łupić zapyziałą Anglię albo zasiedlać bezludną dotąd Islandię, podczas gdy Wikingowie ze Szwecji, zwani Waregami, pływali na wschód – na drugą stronę Bałtyku, a stamtąd w górę rzek, aby znaleźć śródlądową trasę do Morza Czarnego i dalej, aż do Konstantynopola – największego i najbogatszego miasta ówczesnej Europy. I to nie po to, żeby go jednorazowo splądrować, tylko żeby wymusić umowy handlowe na korzystnych dla siebie warunkach (my wam dajemy futra i niewolników, a wy nam – wino, przyprawy i złoto). Kiedy już tę trasę odkryli – w górę rzek Wołchow i Łować, a potem w dół Dniepru – to pozakładali miasta – przede wszystkim Nowogród Wielki nad Wołchowem oraz Kijów nad Dnieprem – żeby zapewnić sobie monopol na ustanowionym przez siebie szlaku handlowym. Wkrótce miasta te stały się głównymi ośrodkami całej nowej cywilizacji, która wyrosła wokół drogi rzecznej prowadzącej „od Waregów do Greków”. A jako że założycielami tej cywilizacji byli tacy słodkowodni Wikingowie, którzy zapewne częściej wiosłowali niż stawiali żagle, to nazwano ją „Ros” – od staronordyckiego słowa ''„róðr”'', które znaczyło tyle, co „wiosło” (ten sam źródłosłów ma zresztą fińska nazwa Szwecji – ''„Ruotsi”''). Miejscowa zaś ludność słowiańska, z którą panujący Waregowie prędko się zasymilowali, przerobiła tę nazwę na „Ruś”. A przy najmniej tak mówi jedna z hipotez na etymologię tej nazwy.

W owej to Rusi (przez dzisiejszych historyków zwanej „kijowską”) panowali książęta z dynastii Rurykowiczów – Wikingowie o słowiańskich imionach, których dokonania sławią nawet islandzkie sagi i którzy zdołali utworzyć na nizinach wschodniej Europy rozległe, potężne państwo. Włodzimierz Wielki (po staronordycku: Waldemar; panował w latach 980–1015) rozważył wszystkie wady i zalety judaizmu, islamu, katolicyzmu i prawosławia, po czym wybrał to ostatnie na religię państwową. Za rządów jego syna, Jarosława Mądrego (Jarisleifa; pan. 1016–1054), cywilizacja ruska osiągnęła szczyt rozwoju. Córka tego drugiego, księżniczka Anna Jarosławna, wydana za mąż za króla francuskiego Henryka I, przyjechawszy do Reims stwierdziła, że Francja to straszne zadupie, i chciała od razu wracać do bogatego i pięknego Kijowa (warto przy tym nadmienić, że na terenie dzisiejszej Moskwy – rosła wówczas jeszcze puszcza).

Po śmierci Jarosława, jak to w tamtym czasie bywało, nastąpiło rozbicie dzielnicowe. Przez sto kilkadziesiąt lat istniały więc sobie różne księstewka ruskie, aż jedno po drugim dały się podbić przez pogańskich barbarzyńców: wschodnia część Rusi znalazła się pod jarzmem mongolsko-tatarskim, a zachodnią niedługo później zajęli Litwini. Wyjątkami pozostały: Republika Nowogrodzka na dalekiej północy, której udawało się utrzymać względną niezależność i staroruską demokrację wiecową, oraz Ruś Halicka (ze stolicą w Haliczu) na południowym zachodzie, o którą rywalizowały katolickie królestwa Węgier i Polski. Katoliccy urzędnicy, piszący po łacinie, używali zlatynizowanych nazw Rusi Halickiej: dla Węgrów była to ''„Galicia”'', a dla Polaków – ''„Russia”'' albo ''„Ruthenia”''. Potocznie używano nazwy „Ruś Czerwona” (obok „Rusi Czarnej” i „Białej” położonych bardziej na północ) lub po prostu „Ruś”. Ostatecznie w XIV w. Polacy przeważyli nad Węgrami i województwo ruskie stało się częścią Królestwa Polskiego. Odtąd przez kolejnych kilka stuleci przymiotnik „ruski” odnosił się w języku polskim do tego właśnie polskiego kawałka dawnej Rusi kijowskiej. Na stolicę regionu – w miejsce podupadłego już Halicza – wyrósł tymczasem Lwów; do ważniejszych miast ruskich (w tym wąskim znaczeniu) należały też Chełm, Przemyśl i Sanok.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Gloger
| imię = Zygmunt
| tytuł = Geografia historyczna ziem dawnej Polski
| url = http://www.bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/47646/edition/42020/
| wydawca = Spółka Wydawnicza Polska
| miejsce = Kraków
| rok = 1900
| strony = 211–223
}}</ref>

== Lepione imperium ==
<nomobile>[[File:Pierogi Eurazji.png|thumb|upright=1.7|Różne rodzaje gotowanych pierogów na mapie imperium mongolskiego {{small|Źródło: {{Cyt
| tytuł = Tygodnik Powszechny
| nazwisko r = Kuźmiński
| imię r = Michał
| rozdział = Lepienie świata
| adres rozdziału = https://www.tygodnikpowszechny.pl/lepienie-swiata-170072
| miejsce = Kraków
| data = 13 grudnia 2021
| wolumin = nr 51–52
}}; na podstawie: {{Cyt
| nazwisko = Laudan
| imię = Rachel
| tytuł = Cuisine and Empire: Cooking in World History
| wydawca = University of California Press
| rok = 2013
| strony = 145
}} }} ]]</nomobile>
Wróćmy na chwilę do tamtych najeźdźców ze wschodu. Otóż według pani Rachel Laudan – autorki książki o wpływie rozległych cywilizacji na lokalne kuchnie – pierogi wynaleziono w Chinach, wojska zaś Czyngis-chana i jego potomków rozprzestrzeniły przepis na ów chiński wynalazek po całym państwie mongolskim. Jako dowód naniosła miejsca, w których występują różne rodzaje pierogów, na mapę XIII-wiecznego mocarstwa Mongołów, które u szczytu swej ekspansji terytorialnej rozciągało się od Rusi po Koreę i od Syberii po Iran.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Laudan
| imię = Rachel
| tytuł = Cuisine and Empire: Cooking in World History
| wydawca = University of California Press
| rok = 2013
| strony = 145
}}</ref>

<mobileonly>[[File:Pierogi Eurazji.png|thumb|upright=1.7|Różne rodzaje gotowanych pierogów na mapie imperium mongolskiego {{small|Źródło: {{Cyt
| tytuł = Tygodnik Powszechny
| nazwisko r = Kuźmiński
| imię r = Michał
| rozdział = Lepienie świata
| adres rozdziału = https://www.tygodnikpowszechny.pl/lepienie-swiata-170072
| miejsce = Kraków
| data = 13 grudnia 2021
| wolumin = nr 51–52
}}; na podstawie: {{Cyt
| nazwisko = Laudan
| imię = Rachel
| tytuł = Cuisine and Empire: Cooking in World History
| wydawca = University of California Press
| rok = 2013
| strony = 145
}} }} ]]</mobileonly>
Przekonuje Was ta mapka? Mnie nie do końca, bo – po pierwsze – są kraje, które pod panowaniem mongolskim nigdy nie były, a jednak posiadają własne odmiany pierogów. Zresztą widać to częściowo na samej mapce, gdzie zaznaczono włoskie ''ravioli'' (dawniej spolszczane na „rawioły”), mimo że armie mongolskie do Włoch nigdy nie dotarły. Podobnie z polskimi pierogami, bo choć – owszem – Mongołowie do Polski kilkukrotnie zawitali, to trwałej władzy nad nią nigdy nie ustanowili.

Ktoś powie, że polscy i włoscy kupcy – od Benedykta Polaka i Marca Pola poczynając – podróżowali przecież na terytoria mongolskie i mogli przywieźć stamtąd przepis na coś, co z czasem wyewoluowało w polskie pierogi i włoskie rawioły. Ale tu mamy kolejny problem: pierożki z mapki różnią się nie tylko tym, że w różnych językach mają różne nazwy. Różnią się też nadzieniem (z surowego albo gotowanego mięsa, warzyw, sera), kształtem (kółka, półkola, trójkąty, kwadraty, uszka, sakiewki), sposobem gotowania (we wrzątku, na parze) i sposobem podania (z omastą, z sosem, w zupie itd.). Ostatecznie łączy je tylko to, że coś zostało zawinięte w przaśne ciasto i ugotowane. A to już jest pomysł na tyle ogólny i prosty, że mogły nań wpaść gospodynie w różnych miejscach i czasach – zupełnie niezależnie od siebie. Nie ma powodu sądzić, iż wszystkie na świecie kołduny, wareniki, pielmienie, kreplachy, rawioły, manty, chinkali, momosy, samosy, sambosaki, czuczwary czy gyozy pochodzą od jednego wspólnego prapieroga. Każdy, kto miał pod ręką pszenną mąkę, mógł wymyślić sam, bez odgapiania od innych, żeby kawałek jedzenia zawinąć w ciasto i ugotować. I to właśnie tłumaczyłoby tak wielką pierogową różnorodność.

W to, że polskie pierogi i ukraińskie wareniki pochodzą od wspólnego przodka, jestem znacznie bardziej skłonny uwierzyć, gdyż jedne od drugich różnią się właściwie tylko nazwą. Jeśli wierzyć legendzie, [[Święty Jacek z pierogami|o której pisałem w moim pierwszym wpisie na tym blogu]], pierogi sprowadził z Rusi do Polski dominikański misjonarz, św. Jacek Odrowąż. I to na jakieś dziesięć lat przed pierwszym najazdem wojsk mongolskich na Polskę. A jeśli sprowadził je z Rusi, to czy były to już pierogi ruskie?

== Pierożne jarzmo ==
[[File:Car i Ruś.jpg|thumb|left|Nie pisz: „książę moskiewski”. Pisz: „car wszech Rusi”! {{small|Mal. Urszula Wrona. Ilustracja pochodzi z witryny [https://myrazem.net/ ''My razem'',] gdzie historia relacji ukraińsko-polsko-rosyjskich jest przedstawiona jeszcze przystępniej niż tutaj.}}]]
W XIV w. północno-wschodnie księstwa ruskie na tzw. Zalesiu zaczęły coraz skuteczniej buntować się przeciwko swoim mongolsko-tatarskim zwierzchnikom. Najefektywniejsze w tym buncie okazało się Księstwo Moskiewskie, które, gdy tylko zrzuciło z siebie mongolsko-tatarskie jarzmo, to od razu zaczęło podbijać sąsiednie księstewka. Działo się to za panowania trzech ostatnich wielkich książąt moskiewskich z dynastii Rurykowiczów, a mianowicie: Iwana III Wielkiego (pan. 1462–1505), Wasyla III (pan. 1505–1533) oraz Iwana IV Groźnego (pan. 1533–1547). Już pierwszy z nich dorobił do tej ekspansji odpowiednią ideologię. Przede wszystkim, po tym jak Turcy osmańscy zdobyli Konstantynopol, Moskwa miała się stać „trzecim Rzymem”: następczynią cywilizacji rzymskiej, a zwłaszcza wschodniorzymskiej, czyli tak naprawdę – greckiej. Tak jak katolicy używali zlatynizowanych wersji „Rusi” (''„Russia”, „Ruthenia”''), tak prawosławni urzędnicy zhellenizowali ją na ''„Ρωσσία”'' (''„Rhōssía”''), a stąd była już krótka droga do nowej moskiewskiej nazwy Rusi: ''„Россия”'' (''„Rossija”''). Po drugie zaś, władcy Moskwy pragnęli zjednoczyć pod swoim butem wszystkie możliwe fragmenty dawnej Rusi, toteż zaczęli tytułować się „carami wszech Rusi”.

Iwan Groźny przyśpieszył tę ekspansję we wszystkich kierunkach geograficznych, próbując także rozszerzyć swoje panowanie na te ziemie ruskie, które nadal pozostawały pod panowaniem Litwy. Zygmunt August, wielki książę litewski (pan. 1548–1572), wiedział, że Litwa nie zdoła obronić tych ziem przed Moskalami bez pomocy Polski. Ale tak się szczęśliwie składało, że Zygmunt August był równocześnie królem polskim, toteż postanowił połączyć Polskę i Litwę w jedno potężne państwo, które zdoła stawić czoła moskiewskiej nawale. Okazało się jednak, że litewskich bojarów nie było tak łatwo do tego pomysłu nakłonić. Dlatego Zygmunt August zwołał w Lublinie wspólny sejm polsko-litewski, podczas którego, jako wielki książę litewski, zaczął odłączać kawałki litewskiej Rusi, a jako król polski – przyłączać je, jeden po drugim, do Królestwa Polskiego. W ten sposób przekazał Polsce kolejno: Podlasie, Wołyń, Podole, Ukrainę naddnieprzańską… I dopiero wtedy bojarzy zorientowali się, że za chwilę tym sposobem cała Litwa może zostać wchłonięta przez Polskę, toteż w końcu się na tę unię zgodzili. I tak oto w 1569 r. narodziła się Rzeczpospolita polsko-litewska, z tym że do polskiej części, zwanej Koroną, należały już teraz olbrzymie, żyzne i słabo zaludnione obszary ciągnące się aż po Czernichów i Zaporoże (które szybko stały się obszarem polskiej kolonizacji), a mniejsza, północna część ziem ruskich – głównie lasy i bagna – pozostała w części litewskiej. Z ludności ruskiej po obu stronach tej nowej granicy wyewoluowały z czasem dwa oddzielne narody: ukraiński w części polskiej i białoruski w części litewskiej.

Wróćmy jeszcze na dwór Iwana Groźnego. Jeden z jego doradców, protopop Sylwester, napisał poradnik gospodarsko-moralizatorski pt. ''Domostroj''. W książce tej pojawiają się najstarsze wzmianki o pierogach – a właściwie o „pirogach”. Z tym że zupełnie nie przypominały one tego, co dziś w Polsce nazywamy pierogami: ''pirog'' to był duży czworokątny bochen pieczonego ciasta z nadzieniem mięsnym, warzywnym albo słodkim. Jeśli szukać analogii w kuchni włoskiej, to bardziej ''calzone'' niż ''ravioli''.

{{ Cytat
| A kiedy pieką chleb, to część ciasta odłożyć i '''pirogi''' nadziać: {{...}} w dni tłuste – z nadzieniem tłustym [tj. mięsnym], jakie się trafi, a w dni postne – z kaszą, albo z grochem, albo z sokiem [tj. na słodko], albo z rzepą, albo z grzybami, albo z rydzami, albo z kapustą – co Bóg da, to rodzinę ucieszy.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Электронные публикации Института русской литературы
| rozdział = Домострой
| adres rozdziału = http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=5145
| wydawca = Институт русской литературы (Пушкинский Дом) РАН
}}, tłum. własne
| oryg = А коли хлебы пекутъ, ино того же тѣста вѣлети отняти и '''пироговъ''' начинити, {{...}} в скоромные дни скоромною начинкою, какая лучится, а в посные дни с кашею или з горохомъ, или с сокомъ, или рѣпа, или грибы, или рыжики, или капуста – что Богъ лучит, ино семъе потешенье.
}}

[[File:Kurnik.jpg|thumb|Współczesny rosyjski ''kurnik'', czyli ''pirog'' z nadzieniem z kurczaka]]
Zapewne takich właśnie ''pirogów'' kosztował pochodzący ze Słowenii austriacki dyplomata Sigismund Herberstein, który jeździł do Moskwy jeszcze za Wasyla III. Opisując ów miejscowy przysmak w pierwszej obszernej relacji z państwa moskiewskiego, jaką czytano w Europie, nie używał jednak słowa ''pirog'', lecz nazywał go po prostu „chlebem”. Nie omieszkał też przy okazji skomentować panującego w Moskwie (tak wtedy, jak i teraz) despotycznego ustroju politycznego.

{{ Cytat
| Co więcej, chleby te mają kształt końskiego chomąta, co moim zdaniem każdemu, kto je spożywa, przywodzić ma na myśl ciężkie jarzmo i wieczyste poddaństwo.
| oryg = Panes præterea formam helcii equini habentes, mea opinione omnibus iis vescentibus, durum iugum et perpetuam servitutem designat.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Herberstein
| imię = Sigismund
| tytuł = Rerum Moscoviticarum commentarii
| url = https://gdz.sub.uni-goettingen.de/id/PPN335446205?tify=%7B%22pages%22%3A%5B140%5D%2C%22view%22%3A%22info%22%7D
| wydawca = Oporinus
| miejsce = Basilea
| rok = 1571
| strony = 128
}}, tłum. własne }}

Dopiero polski kronikarz Marcin Bielski, tłumacząc w latach 60. XVI w. przekaz Herbersteina z łaciny na polski, zidentyfikował moskiewski „chleb” jako ''„pirog”'' i tego właśnie słowa użył w swoim przekładzie. Najwyraźniej to słowo musiało być już wtedy w Polsce zrozumiałe. Jest to zarazem najstarsze zachowane użycie tego wyrazu w języku polskim.

{{ Cytat
| Posłał nam [wielki kniaź moskiewski] z swego stołu '''pirog''' na cztery grani [tj. czworograniasty] (pisze Herbersztyn, iż jakoby owa poduszka, co u szlej [tj. przy uprzęży] bywa na końskich piersiach) {{...}}
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Bielski
| imię = Marcin
| tytuł = Kronika, to jest Historia świata
| url = https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/2202/edition/2245/content
| wydawca = Mateusz Siebeneicher
| miejsce = Kraków
| rok = 1564
| strony = 435
}} }}

== Niezły pasztet z tym pierogiem ==
[[File:Pieter Claesz. - Stilleven met kalkoenpastei (1627).jpg|thumb|upright=1.2|Pasztety w XVII-wiecznych Niderlandach {{small|Mal. Pieter Claeszoon Berchem (1627)}}]]
Nie znaczy to jednak, że ten typ potrawy przyszedł do Polski z właśnie Rosji. Coś podobnego było już u nas znane, ale pod zupełnie inną nazwą, a mianowicie: „pasztetu”. Tak jest, w XVI w. słowa „pirog” i „pasztet” oznaczały właściwie to samo, czyli po prostu: jakiś farsz zapieczony w cieście. To, co dzisiaj nazywamy „pasztetem”, to tak naprawdę tylko nadzienie do pasztetu w pierwotnym tego słowa znaczeniu. Za to „pasztecik” w zasadzie zachował swój oryginalny sens małego pasztetu (z wyjątkiem [[Ani z papryki, ani ze Szczecina#Pasztecik|pasztecika szczecińskiego]], który się smaży, a nie piecze, i jest raczej wytrawnym pączkiem).

Moda na pasztety przyszła do Polski nie ze wschodu, a z zachodu. Pasztetnicy, czyli specjaliści od trudnej sztuki pieczenia pasztetów i tortów (czegoś w rodzaju dzisiejszych tart), byli bardzo cenieni i często opłacani wyżej niż zwykli kuchmistrze. Za najlepszych uchodzili pasztetnicy z Francji. Samo słowo „pasztet” pochodzi z niemieckiego ''„Pastete”'', a to z kolei – od starofrancuskiego słowa ''„pasté”'' (w dzisiejszej francuszczyźnie: ''„pâté”''). O ile więc polska szlachta używała na określenie tego wykwintnego dzieła sztuki kulinarnej słowa „pasztet”, o tyle nazwę „pirog” stosowano w odniesieniu do zasadniczo takiej samej potrawy, tylko w wersji ludowej i głównie na wschodzie Rzeczypospolitej – co nie znaczy, że przepisy na pierogi i pierożki nie pojawiały się (obok przepisów na pasztety) w szlacheckich książkach kucharskich.

W przeciwieństwie do pasztetów jednak, pierogi i pierożki szybko wyewoluowały w Polsce w całą gamę potraw mącznych – o zaskakującej różnorodności zarówno ciast, jak i farszów. W staropolskich źródłach możemy więc – obok pieczonych pierogów z ciasta drożdżowego – znaleźć też pierogi z ciasta francuskiego; pierogi drożdżowe, ale smażone; no i wreszcie pierogi z przaśnego (niewyrośniętego) ciasta – smażone albo gotowane (w wodzie albo w mleku). Jeśli chodzi o farsze, to już wtedy dzieliły się one na wytrawne i słodkie. Wytrawne mogły być mięsne, często z podrobami, albo jarskie – np. z burakami. Pierogi na słodko bywały nadziewane konfiturą czy powidłami, masą makowo-migdałową, ale najczęściej – twarogiem.

Na przykład w ''[[Kuchnia staropolska dla początkujących|Compendium ferculorum]]'', książce kucharskiej Stanisława Czernieckiego z 1682 r., pirożki nadziewane podrobami pojawiają się w charakterze nie tyle zasadniczej potrawy, co raczej garniru do pieczonego mięsa.

{{ Cytat
| '''Potrawa z pierożkami''' 
{{...}} Pierożki zrób tak: weźmij jajec, mąki, zarobiwszy ciasto roztocz, nerkę cielęcą z łojem usiekaj drobno, przydawszy zieloności, soli, pieprzu i gałki [muszkatołowej], nakładaj pierożki, zawijaj, a uwarz w wodzie. A gdy będziesz dawał kapłona albo to, co gotujesz do pierożków, włożywszy wprzód materią mięsną, obłóż pierożkami, zalej rosołem, a daj gorąco na stół.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Czerniecki
| imię = Stanisław
| inni = red. Jarosław Dumanowski, Magdalena Spychaj
| tytuł = Compendium ferculorum albo Zebranie potraw
| wydawca = Muzeum Pałac w Wilanowie
| miejsce = Warszawa
| rok = 2012
| strony = 111
}} }}

W ''Modzie bardzo dobrej smażenia różnych konfektów'', rękopiśmiennej książce kucharskiej z tego samego okresu, można znaleźć kilka przepisów na pierogi z białym serem. Mogłoby się wydawać, że owe „pierogi warzone z twarogiem” to prekursor znanych nam pierogów ruskich – w końcu są to pierogi gotowane, z przaśnego ciasta i nadziewane farszem twarogowym – ale nie ma w nich jeszcze soli, cebuli, ani – tym bardziej – ziemniaków. Te ostatnie w XVII-wiecznej Polsce były jeszcze zupełnie nieznane. Bliżej im natomiast do naszych pierogów z serem na słodko; nie zawierają wprawdzie cukru, ale delikatny smak świeżego twarogu i pszennej mąki mógł być przez ówczesnych konsumentów – mniej niż my przyzwyczajonych do nadmiaru substancji słodzących – postrzegany jako słodki sam w sobie.

{{ Cytat
| '''Pierogi warzone z twarogiem''' 
Weź twarogu słodkiego, rozwierć go, wbij żółtków cztery, tylko żeby nie rzadko twaróg był. Mąki weź pięknej, włóż masła łyżkę albo dwie, jajec parę z białkami, trochę wody albo śmietany, uróbże to i rozwałkuj, i małe placki urób, kładźże twarogu w nie, zawijajże potem. Kiedy jeść będziesz dawał, wody wstaw pięknej; kiedy wezwre, kładźże pierogi, niech uwreją. 
Wyłóż je na półmisek, polejże je rozpuszczonym masłem, dajże do stołu.
| źródło = {{Cyt
| inni = red. Jarosław Dumanowski, Rafał Jankowski
| tytuł = Moda bardzo dobra smażenia różnych konfektów
| wydawca = Muzeum Pałac w Wilanowie
| miejsce = Warszawa
| rok = 2011
| strony = 153–154
}} }}

W przedrozbiorowych źródłach brak jakiejkolwiek wzmianki o potrawie, którą nazywano by „pierogami ruskimi”. Jedyne pierogi ze wskazaniem geograficznym w nazwie, jakie udało mi się z tamtego okresu znaleźć, to pierogi kurlandzkie (Kurlandia była polskim lennem, w którym szlachta mówiła po niemiecku, a chłopstwo – po łotewsku). Przepis nie mówi jednak nic o farszu do tych pierogów; wskazuje tylko, że były robione z ciasta drożdżowego i pieczone w piecu.

{{ Cytat
| '''Kurlandzkie pierogi''' 
Mleko nastawić, żeby zawrzało, mąki gryczanej po połowie, połowę mąki tem mlekiem gęsto zamieszać jak na kaszę i, nakryta, niech stodnieje [tj. ostygnie] godzin ze dwie, potem ciepłem mlekiem rozwodzić i drugą połowę mąki tamże sypać, i drożdży. Jak się wyruszy, to z łubu krobecki usyć [tj. upleść koszyczki z kory drzewnej], na spód list [tj. liść], a wlawszy ciasto, do pieca.
| źródło = Wiersze różne i zapiski z końca XVII i początku XVIII w., rękopis 1125, Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk, karta 85, cyt. w:
{{Cyt
| inni = red. Jarosław Dumanowski, Dorota Dias-Lewandowska, Marta Sikorska
| tytuł = Staropolskie przepisy kulinarne: Receptury rozporoszone z XVI–XVIII w.: Źródła rękopiśmienne
| wydawca = Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie
| miejsce = Warszawa
| rok = 2017
| strony = 121
}} }}

[[File:Napoleon Wagram Chabord 1810 (Detail).jpg|thumb|upright|Cesarz Francuzów Napoleon I Bonaparte w pierogu na głowie {{small|Mal. Joseph Chabord (1810)}}]]
Kształty owych rozmaitych pierogów zapewne też bywały różnorakie, choć chyba już w czasach przedrozbiorowych zaczęła przeważać nie czworograniasta forma chomąta, lecz raczej półksiężyca powstałego ze złożenia okrągłego płata ciasta na pół. A najlepiej świadczy o tym fakt, że popularne w epoce napoleońskiej dwurożne kapelusze wojskowe nazwano w Polsce właśnie „pierogami”.

== Kołduny i szołtonosy ==
W pierwszej połowie XIX w. pojawiają się w polszczyźnie nowe nazwy dla potraw podobnych do gotowanych pierogów. Jedna z nich to „[[Gastronomiczny Order Pomiana#Potrawa druga: Co to są kołduny i jak się je je?|kołduny]]”. Były to takie małe pierożki nadziewane surowym mięsem i podawane w rosole, w którym się gotowały. Samo słowo „kołduny” zapożyczono z litewskiego ''„koldūnai”'', które z kolei prawdopodobnie pochodzi od tatarskiego wyrazu ''„kundum”'', co również oznacza gotowane pierogi mięsne. Ale czy świadczy to o tym, że właśnie Tatarzy nauczyli Litwinów, jak lepić kołduny, czy może Litwini przejęli tylko od Tatarów samą nazwę – tego nie wiadomo.

Na Litwie znano też słodkie pierogi pod nazwą „szołtonosów”. Od kołdunów różniły się farszem i sposobem podania, natomiast miały ten sam kształt półkola z falbanką i ten sam rodzaj ciasta – przaśnego, gotowanego w wodzie. Szołtonosy najbardziej znane są z relacji Edwarda Odyńca, który towarzyszył Adamowi Mickiewiczowi w podróży po Włoszech i pozostawił taką oto barwną anegdotę:

{{clear}}
{{ Cytat
| Pierwszą nauczycielką moją [języka włoskiego] [{{small|…}}] była wprawdzie ragazza, ale, niestety, nie bella i choć się nazywa Angelika, ze zbytniej swej chyba pulchności do aniołków Rubensa podobna. Była to służąca w oberży w pierwszej włoskiej wioszczynie Campodolcino, do którejśmy {{...}} zjechali. „Avete qualche cosa da mangiare?” (czy macie co do jedzenia?), było pierwsze moje pytanie, którego też jako człowiek przezorny najpierwej się od Adama nauczyłem. „Niente,” to znaczy: nic, było pierwsze złowrogie słowo odpowiedzi; szczęściem, że wnet dodała: „oltre (prócz) di ravioli.” Ale cóż to są te ravioli? Że jednak pewnie nie szczury ani koty (bo choć Włosi pono to jedzą, ależ dziś przecie piątek), więc prosimy o ravioli. {{...}} Wtem otwierają się podwoje od kuchni i ukazuje się ogromna misa cynowa zamknięta takąż pokrywą, którą za wielkie dwa ucha Angelika dźwiga przed sobą. Stawi na stole – odkrywam – o siurpryzo! – to najprawdziwsze nasze szołtonosy!

<poem>Kształt półmiesiąca, rąbek jak w kołdunach
I słodki twaróg we środku.
Nasz arcyprzysmak studencki w Borunach,
Zarówno jak w Nowogrodku!</poem>

Adam aż się zaczerwienił z radości – dziesięć lat, jak powiada, szołtonosów nie widział! Ożywił się i zaczął przypominać, gdzie jadał je po raz ostatni. Z twarzy [siedzącego przy stole] Anglika odgadłem, że go to nagłe ożywienie zdziwiło. Wytłumaczyłem mu więc przyczynę. Adam także wdał się w rozmowę. A że w Anglii tej potrawy nie znają, więc wniosek, że ją do nas [[Włoszka z włoszczyzną w posagu|królowa Bona razem z włoszczyzną przywiozła]]. Co zaś do etymologii nazwy szołtonosów, Adam, mówiąc o tym, zaproponował mi napisać balladę, której treść sam mi podaje. Pani wojewodzina, przyjaciółka Bony, przyjeżdża do dóbr swych na wieś i daje wielki obiad dla sąsiadów. Figurują na nim potrawy, których się kucharz Jejmości od kuchmistrza królowej nauczył. Z kolei podają ravioli; sama pani mówi ich nazwę. Wtem pan Podstoli, stary facetus, zawołał: „A toć to żółtonosy tatarskie, Mościa Dobrodziejko!”
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Odyniec
| imię = Edward
| tytuł = Listy z podróży Antoniego Edwarda Odyńca
| url = https://www.google.pl/books/edition/Listy_z_podr%C3%B3%C5%BCy_Antoniego_Edwarda_Ody/frtFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA76
| wydawca = Gebethner i Wolff
| miejsce = Warszawa
| rok = 1875
| tom = II: Z Warszawy do Rzymu
| strony = 76–78
}} }}

Mickiewicz mylił się jednak co do etymologii „szołtonosów”; nie miały one nic wspólnego z żółtymi nosami Tatarów. Po litewsku ''„šalta nosis”'' znaczy po prostu tyle, co „zimny nos”. Prawdopodobnie nazwa ta odnosiła się pierwotnie do pierogów z borówkami (czarnymi jagodami), które rzeczywiście mogą przypominać sine od mrozu nosy, a z czasem rozszerzyła się także na słodkie pierogi z twarogiem.

O ile jednak pierożki nazywane kołdunami wciąż jeszcze się lepi, to nazwa „szołtonosy” uległa praktycznie zapomnieniu.

== Pierogi ruskie: z kapustą czy z powidłami? ==
Skupmy się jednak na pierogach ruskich. Tym bardziej że w XIX w. mamy już pierwsze wzmianki źródłowe na ich temat. Najstarszy przykład użycia wyrażenia „pierogi ruskie” w języku polskim, jaki udało mi się znaleźć, pochodzi z powieści wydanej w 1827 r.:

{{ Cytat
| Dano‎ ‎wieczerzę, na‎ której ‎były, przy‎ ‎piątku, ‎stokfisz‎ ‎po‎ ‎kapucyńsku, '''pierogi‎ ‎ruskie''', ‎karp‎ ‎z‎ ‎miodownikiem i‎ ‎grzanki‎ ‎postne‎ ‎do‎ ‎oliwy‎ ‎i‎ ‎piwa,‎ ‎które‎ jedyną‎ ‎suszącego‎ [tj. poszczącego] ‎gospodarza‎ ‎były wieczerzą.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Jaraczewska
| imię = Elżbieta
| tytuł = Zofia i Emilia: powieść narodowa
| url = https://polona.pl/item-view/45adaaaa-1b74-47b2-a7b5-78b1cd93a63f?page=124
| wydawca = w drukarni przy Mazowieckiej ulicy nr 1352
| miejsce = Warszawa
| rok = 1827
| tom = I
| strony = 125–126
}} }}

Z tego cytatu nie wiadomo jeszcze, czy były to istotnie takie same pierogi ruskie, jak te, które znamy dzisiaj. Widzimy tylko, że uważano je za potrawę postną. Więcej możemy dowiedzieć się z reklam restauracji warszawskich; poniżej garść takich ogłoszeń z początku lat 30. XIX w.

{{ Cytat
| Dziś u Lorenca przy ul. Kapitulnej, pod Nr 538, na kolację: '''pierogi ruskie z serem i powidłami''' po gr 20 porcja; oraz jutro na śniadanie: flaki, kołduny litewskie, pieczeń wołowa z rożna, huzarska i cielęca, schab po gr 15 porcja; befsztyk, kotlety cielęce, po gr 20 porcja; przy tym dostać można obiad za zł 1. Miesięcznie tenże sam groszy 24.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Kurier Warszawski
| url = https://polona.pl/item-view/eeeeb464-c8ab-453a-aac5-d2d40c946966?page=3
| wydawca = Ludwik Adam Dmuszewski
| miejsce = Warszawa
| data = 8 lutego 1830
| wolumin = No. 37
| strony = 178
}} }}
{{ Cytat
| Przy ulicy Koziej obok poczty, Nr 625, w Restauracji Dębickiego, dają się obiady z 5-ciu potraw złożone za złp 2, miesięcznie za zł 50, tudzież śniadania i kolacje z różnych potraw za najpomierniejszą cenę, w niedziele i czwartki paszteciki francuskie lub pasztet, w sobotę '''pierogi ruskie ze śmietaną prawdziwą wiejską''', a codziennie amatorowie ryb mogą mieć różne w każdym czasie na zimno i na gorąco, porcja zł 1 gr 10.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Kurier Warszawski
| url = https://polona.pl/item-view/f4477103-b8be-4815-9e0a-5950495c611b?page=3
| wydawca = Ludwik Adam Dmuszewski
| miejsce = Warszawa
| data = 29 lutego 1832
| wolumin = No. 58
| strony = 295–296
}} }}
{{ Cytat
| Podpisany ma honor donieść łaskawym amatorom smacznego jedzenia, iż z dniem jutrzejszym obok handlu swego przy ulicy Bednarskiej w domu W. Lipińskiego otwiera śniadania ze wszelkich potraw każdodziennie innych składających się, smacznie urządzonych, po cenie najumiarkowańszej, to jest: po gr 15, gdzie po tej cenie dawane będą i flaki we wtorki, czwartki i niedziele; oraz ryby tak nadziewane, które w zeszłym roku uzyskały pochwałę, '''pierogi ruskie z pieca''' w piątki i soboty dawanymi będą.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Kurier Warszawski
| url = https://polona.pl/item-view/95930b08-7aca-4984-be77-24e1e7d2c571?page=3
| wydawca = Ludwik Adam Dmuszewski
| miejsce = Warszawa
| data = 10 października 1832
| wolumin = No. 273
| strony = 1444
}} }}

No i to już sensacja! Bo o ile fakt, że pierogi ruskie podawano ze śmietaną, raczej nie dziwi, to już że były to pierogi z serem i powidłami (a więc na słodko!), i do tego z pieca – przeczy zupełnie naszemu wyobrażeniu o ruskich pierogach!

A jednak takie właśnie rozumienie owego terminu potwierdzają XIX-wieczne książki kucharskie. ''Nadworny kucharz polski'' z 1847 r. w przepisie na pierogi ruskie każe „brać ciasto, rozpłaszczać, środek serem lub powidłami naznaczywszy, dopiero [w] papier zwinąć, a jak podrosną, na blachach w piec wsunąć.”<ref>{{Cyt
| tytuł = Nadworny kuchmistrz polski
| url = https://polona.pl/item-view/9597ae92-d8e8-4dbd-9efc-9aabab80d3b7?page=200
| wydawca = Henryk Hirszel
| miejsce = Warszawa
| rok = 1847
| strony = 187–188
}}</ref> ''Poradnik kucharski'' z tego samego roku podobnie zaleca: „ćwiartkę papieru masłem wysmaruj, ciasto łyżką nań kładź, powidłami lub serem nadziej, na blasze połóż, niech trochę rośnie, potem w wolny piec wstaw.”<ref>{{Cyt
| nazwisko = D.
| imię = A.
| tytuł = Poradnik kucharski
| url = https://polona.pl/item-view/9597ae92-d8e8-4dbd-9efc-9aabab80d3b7?page=200
| wydawca = Stanisław Strąbski
| miejsce = Warszawa
| rok = 1847
| strony = 71
}}</ref>

W późniejszych latach zakres możliwych farszów znacznie się rozszerza i okazuje się, że pierogi ruskie nie muszą być koniecznie na słodko.

{{ Cytat
| '''Pierogi ruskie''' Kwaterkę mąki pszennej zaparzyć w rądelku pół kwartą mleka słodkiego wrzącego, nie na ogniu, gdyż mąka sama od wrzącego mleka zgęstnieje; wymieszawszy dobrze, postawić w chłodzie; gdy ciasto wystygnie, przydać półkwaterek dobrych drożdży, przenieść do ciepła, wymieszać, niech rośnie. Tymczasem ubić mocno 6 całych jajek i 4 żółtka; gdy rozczynione ciasto ruszy, wlać jaja, posolić, dodać jeszcze mąki tyle, aby się zrobiło ciasto nie bardzo gęste, dolać parę łyżek klarowanego masła, wymieszać dobrze, niech jeszcze rośnie. Zająć się smarowaniem ćwiartek czystego papieru; biorąc po troszę ciasta, rozpłaszczyć je na papierze grubo na palec, '''nakłaść konfiturami, powidłami, marmeladą, serem jak na pierogi, podobnymże ryżem, a nawet grzybkami, smażoną rybą, łososiem albo kapustą gotowaną słodką lub kwaszoną'''; zawinąć brzegi ciasta, następnie papieru, ułożywszy na blasze, wsunąć w umiarkowany piec na małe pół godziny; po czym wyjąć, papier odrzucić, pierogi wydać na półmisku z masłem klarowanym, sokiem lub śmietaną.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = L[eśniew]ska
| imię = Bronisława
| tytuł = Kucharz polski jaki być powinien
| url = https://polona.pl/item-view/f22adfba-a111-4546-9e8b-2c28eae4b1d8?page=277
| wydawca = S.H. Merzbach
| miejsce = Warszawa
| rok = 1856
| strony = 272–273
}} }}

Słynna Lucyna Ćwierczakiewiczowa też się nie ogranicza i podaje przepisy na pierogi ruskie z powidłami, z konfiturą albo z twarogiem utartym z żółtkami, z cukrem i z rodzynkami,<ref>{{Cyt
| nazwisko = Ćwierczakiewiczowa
| imię = Lucyna
| tytuł = 365 obiadów za pięć złotych
| url = https://polona.pl/item-view/5b43bcde-90d4-4601-b7ea-7cb5b9c12486?page=193
| wydawca = nakładem autorki
| miejsce = Warszawa
| rok = 1866
| strony = 196–197}}</ref> ale też z pieczoną wołowiną, z rybą surową, z rybą smażoną, z kapustą słodką, z kapustą kiszoną i grzybami, z ryżem albo z kaszą gryczaną (do wszystkich niesłodkich farszów każe dodać także jajek na twardo).<ref>''Idem.'', s. 124–128</ref>

No więc jeśli pierogi ruskie mogły być praktycznie ze wszystkim, to czym właściwie różniły się od innych pierogów? Zobaczmy, jaką definicję podawały XIX-wieczne słowniki i encyklopedie.

{{ Cytat
| Lud nasz każde ciasto na drożdżach pieczone nazywa w ogóle '''pierogiem'''. W kuchni staropolskiej dzielono go na kilka gatunków. Były z ciasta wałkowanego, w które zawijano ser lub mięso siekane gotowane; pomiędzy ostatnimi słynęły '''kołduny tatarskie''', w których [w] surowe ciasto zawijano surową siekaną baraninę z kawałkiem sadła i tak umiejętnie są gotowane, że mięso wewnątrz się należycie ugotuje, a ciasto nietknięte wewnątrz nadzienie, sos mięsny i rozpuszczone sadło utrzymuje. '''Pierogi leniwe''' z sera i mąki z drobnymi rodzynkami, bez powłoki ciastowej. Wielkiego rozgłosu używały '''pierogi ruskie''', gdzie ciasto na drożdżach podłużnego kształtu na ćwierć blisko łokcia ma wewnątrz powidła lub z sera nadzienie, jak i '''pierogi litewskie''', w miejsce sera lub powideł nadziane kwaśną kapustą. Pierogi w tych wszystkich gatunkach należą do dzisiejszej kuchni polskiej.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Encyklopedyja powszechna
| nazwisko r = Wójcicki
| imię r = Kazimierz Władysław
| rozdział = Pieróg
| adres rozdziału = https://www.google.pl/books/edition/Encyklopedyja_powszechna/aGpCAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA670&printsec=frontcover
| wydawca = Samuel Orgelbrand
| miejsce = Warszawa
| rok = 1863
| tom = XX
| strony = 670
}} }}

I jeszcze jedna definicja z tego samego okresu:

{{ Cytat
| '''Pirog, pierog, pirożek, pierożek''' 1. pewien rodzaj pieczonego ciasta, mian[owicie] z mąki pszennej, wielka bułka pszenna, chleb biały. 2. Potrawa, pewien rodzaj upieczonych [albo] ugotowanych w wodzie ciastek nadziewanych serem [albo] mięsem siekanym. '''Pirogi leniwe''', z serem słodkim. '''Pirogi ruskie''' robią się z kapustą lub z rybą albo też i po naszemu z mięsem, zwać je można pasztetami. Pirożki surowym siekanym mięsem nadziane a potem gotowane zwą się '''kołdunami'''. '''Pirogi włoskie albo rawioły''' są to paszteciki nadziewane szpinakiem. „Zdrowemu i pirogi {{...}} nie szkodzą”, przysł[owie].
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Słownik języka polskiego
| nazwisko r = Zdanowicz
| imię r = Aleksander
| rozdział = Pirog
| adres rozdziału = https://books.google.pl/books?id=beRbAAAAcAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=%22pirogi%20ruskie%22&pg=PA1012#v=onepage&f=false
| wydawca = Maurycy Orgelbrand
| miejsce = Warszawa
| rok = 1861
| tom = I
| strony = 1012
}} }}

A zatem pierogi ruskie to po prostu pierogi pieczone, z drodżdżowego ciasta – z nadzieniem praktycznie dowolnym. A więc takie, które najbardziej przypominały te oryginalne pirogi znane nam z Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, czyli wschodnią wersję pasztetów. Z tego wynikałoby, że pierogi ruskie to w istocie pierogi rosyjskie – ale dotyczy to tylko pierogów ruskich w tym dawnym znaczeniu! A co z tymi ruskimi, które znamy dzisiaj?

== … i Rus ==
[[File:Mapa zaborów.png|thumb|upright=1.5|'''Sytuacja polityczna i językowa na obszarze dawnej Rzeczypospolitej na przełomie XIX/XX w.''' 
W Cesarstwie Rosyjskim „Krajem Zachodnim” półoficjalnie nazywano ziemie zdobyte w ramach rozbiorów Polski (1772–1795), a „Krajem Nadwiślańskim” – ziemie dawnej Kongresówki anektowane po Powstaniu Listopadowym (1832). 
{| width=100%
|-
| width=50% | '''Języki zachodniosłowiańskie''' || '''Języki wschodniosłowiańskie'''
|-
| {{legenda|#f7f971ff|cs – czeski}} || {{legenda|#eeca68|be – białoruski}}
|-
| {{legenda|#d7d50b|csb – kaszubski}} || {{legenda|#f8d59e|ru – rosyjski}}
|-
| {{legenda|#f3dc19|pl – polski}} || {{legenda|#dbc962|rue – karpacko-rusiński}}
|-
| {{legenda|#e9de38ff|sk – słowacki}} || {{legenda|#eedf8d|uk – ukraiński}}
|-
| {{legenda|#edbf0c|szl – śląski}} ||
|-
| '''Języki bałtyjskie''' || '''Języki germańskie'''
|-
| {{legenda|#fd9c00|lt – litewski}} || {{legenda|#6bf2ba|de – niemiecki}}
|-
| {{legenda|#e0900f|lv – łotewski}} || {{legenda|#6feadb|sv – szwedzki}}
|-
| '''Języki romańskie''' || '''Języki uralskie'''
|-
| {{legenda|#f18fb6|ro – rumuński}} || {{legenda|#800000|hu – węgierski}}
|}
]]

Od kiedy w 1721 r. car Piotr I Wielki przyjął tytuł cesarza rosyjskiego, w języku rosyjskim nastało rozróżnienie pomiędzy przymiotnikami ''„russkij”'' (''„русский”'') i ''„rossijskij”'' (''„российский”''). Ten pierwszy odnosi się do wszystkiego, co ma związek z Rosjanami jako grupą etniczną – w tym do samego języka rosyjskiego. Drugi natomiast dotyczy całego wieloetnicznego państwa o nazwie Rosja.

W wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej większość ziem dawnej Rusi, która dotąd pozostawała pod panowaniem polsko-litewskim, znalazła się wreszcie w granicach Cesarstwa Rosyjskiego. Jedynym wyjątkiem była ta część ziem ruskich, która dostała się w ręce austriackie i którą Habsburgowie – uważając się za spadkobierców dawnych węgierskich pretensji – nazwali Galicją (mimo że owa „Galicja” obejmowała także rdzennie polskie ziemie na południe od Wisły). W 1815 r., w wyniku Kongresu Wiedeńskiego, na którym po zakończeniu wojen napoleońskich uporządkowano granice państwowe w całej Europie, Rosji dostała się dodatkowo część terytoriów etnicznie polskich, którą potocznie nazwano najpierw Królestwem Kongresowym, a później – w miarę ograniczania jego autonomii – Krajem Nadwiślańskim. Władze rosyjskie z początku zalecały stosowanie w języku polskim tego samo rozróżnienia: „ruski – rosyjski”, co w języku urzędowym całego cesarstwa. Neologizm „Rosjanin” miał w polszczyźnie zastąpić dawnego „Moskala”, który zdążył – nie bez powodu – nabrać odcienia pejoratywnego. Później jednak rosyjscy propagandyści zmienili zdanie i zabronili Polakom stosowania słowa „rosyjski”, a zamiast niego promowali wyłącznie przymiotnik „ruski”. Efekt okazał się odwrotny do zamierzonego: buntowniczo nastawieni Polacy używali słowa „rosyjski” coraz częściej i to już nie tylko na określenie tego, co miało urzędowy związek z państwem rosyjskim, ale też w odniesieniu do etnicznych Rosjan i ich języka.

W zaborze austriackim było zupełnie inaczej. Tutaj Polacy używali słowa „ruski” w odniesieniu do rdzennych mieszkańców wschodniej Galicji – należących do tej samej grupy etnicznej, którą w Rosji nazywano Małorosjanami (że to niby tacy Rosjanie, tylko jakby gorsi). Sami Rusini i Małorosjanie po obu stronach granicy austriacko-rosyjskiej zaczęli w XIX w. odkrywać swoją wspólną tożsamość etniczną i nazywać samych siebie Ukraińcami – od nazwy rozległej krainy historycznej, która znajdowała się w sercu zamieszkanego przez nich terytorium. Jednakże co najmniej do I Wojny Światowej pozostawała jeszcze w tym nazewnictwie spora dowolność. Eliza Orzeszkowa, która fascynowała się literaturą ukraińską, korespondowała z zaboru rosyjskiego z mieszkającym w Galicji ukraińskim poetą Iwanem Franką; w jej listach uderza to, że przy całej swej sympatii dla Ukraińców zupełnie nie wiedziała, jak ich nazywać – Rusinami, Małorosjanami czy Ukraińcami – i wreszcie sama pytała Frankę, którą opcję najlepiej wybrać.<ref>{{Cyt
| tytuł = Wikiźródła
| nazwisko r = Orzeszkowa
| imię r = Eliza
| rozdział = List do Iwana Franki
| adres rozdziału = https://pl.wikisource.org/wiki/Listy_Orzeszkowej_do_Iwana_Franki
| miejsce = Grodno
| data = 8 kwietnia 1886
}}</ref>

Mamy więc przez długi wiek dziewiętnasty do czynienia z sytuacją, gdzie to samo słowo – „ruski” – na terenach pod panowaniem rosyjskim funkcjonowało jako synonim „rosyjskiego” (w takim znaczeniu używał tego przymiotnika chociażby Adam Mickiewicz), podczas gdy w Galicji znaczyło to samo, co „ukraiński”.

A czy w takim razie pierogi ruskie (w sensie: ukraińskie) różniły się jakoś od pierogów ruskich (w sensie: rosyjskich)?

== Wareniki z bulbą ==
W sporządzonym pod koniec XVIII w. rosyjskojęzycznym opisie guberni charkowskiej (czyli obszaru, przez który aktualnie przechodzi linia frontu w wojnie rosyjsko-ukraińskiej) pojawia się taka oto wzmianka o zwyczajach kulinarnych miejscowej ludności:

{{Cytat
| Pod wieczór większość przyrządza pirożki, nazywane „'''warenikami'''”, które mają skórkę z ciasta pszennego albo gryczanego, a nadzienie ze świeżego twarogu, który nazywają „syrem”. I nie pieką ich, a warzą je w wodzie, od czego zapewne wzięły swoją nazwę.
| oryg = Къ вечеру же по большой части готовятъ пирошки, называемыя '''вареники''', которыхъ корка изъ пшеничнаго или гречишнаго тҍста, а начинка изъ свежаго тварагу, которой называется сыром; и ихъ не пекутъ, а варятъ въ водҍ, отъ чего уповательно они и званіе свое получили.
| źródło = {{Cyt
| inni = red. П.С. Сохань, В.А. Смолій, Ф.П. Шевченко, Г.Б. Боряк
| tytuł = Описи Харківського намісництва кінця XVIII ст.
| url = http://archeos.org.ua/wp-content/uploads/2013/11/%D0%9E%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8-%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BA.-%D0%9D%D0%B0%D0%BC.pdf
| imię r =
| rozdział = Топографичний опис Харківського намісництва 1785 р.
| wydawca = Наукова Думка
| miejsce = Київ
| rok = 1991
| strony = 68
}}, tłum. własne }}

Owe „wareniki” to nic innego niż ukraińska nazwa pierogów gotowanych – do których zaliczyć można i litewskie kołduny, i dawne szołtonosy, a także to, co dziś w Polsce nazywamy po prostu „pierogami”. Może gdybyśmy w polszczyźnie poszli za przykładem Ukraińców i pierogi warzone w wodzie nazywali „warzenikami”, natomiast nazwę „pierogi” zastrzegli dla tych pieczonych, to uniknęlibyśmy czasami niepotrzebnych nieporozumień.

W każdym razie w powyższym cytacie widać, że już ponad dwieście lat temu Ukraińcy nadziewali swoje wareniki twarogiem – ale jeszcze nie ziemniakami. Dowody źródłowe co do wareników z farszem twarogowo-ziemniaczanym pojawiają się dopiero sto lat później. Oto jeden z nich – z polskojęzycznej pracy etnograficznej o życiu mieszkańców galicyjskiej wsi pod Drohobyczem:

{{ Cytat
| Na tę ucztę [weselną] podają na stół barszcz, rosół, kapustę, kaszę hreczanną [tj. gryczaną] i jaglaną lub jęczmienną (w zamożniejszych domach ryż), mięso duszone i studenycię [tj. galaretę], a czasem i '''pierogi hreczane z kartoflami i serem''' ze śmietaną.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Tomaszewska
| imię = Michalina
| tytuł = Obrzędy weselne ludu ruskiego we wsi Winnikach powiatu drohobyckiego
| url = https://www.google.pl/books/edition/Obrzedy_weselne_ludu_ruskiego_we_wsi_Win/LNSzVTGaDM8C?hl=en&gbpv=1&pg=PA14&printsec=frontcover
| wydawca = Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego
| miejsce = Kraków
| rok = 1887
| strony = 14
}} }}

Z podobnego okresu pochodzi też poniższy przykład spod Lwowa:

{{ Cytat
| Smaczniej jeść '''pierogi z serem i kartoflami''', aniżeli z samej tylko bulby.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Niedziela: pismo tygodniowe dla ludu
| inni = red. Albert Wilczyński
| rozdział = Sprawy gospodarskie
| adres rozdziału = https://www.google.pl/books/edition/Niedziela/SIu_eP9dvmsC?hl=en&gbpv=1&pg=PA38&printsec=frontcover
| wydawca = nakładem redaktora
| miejsce = Lwów
| data = 3 lutego 1884
| wolumin = Nr 5
| strony = 47
}} }}

Pod koniec XIX w. pomysł na oszczędzanie sera na pierogi poprzez mieszanie go z gotowanymi ziemniakami zaczyna przenikać z ukraińskiej wsi do mieszczańskich książek kucharskich w zachodniej Galicji.

{{ Cytat
| '''Pierogi z ziemniakami''' Zagnieść ciasto jak zwykle, rozwałkować cienko, nakładać kupkami ziemniaki – roztarte poprzednio z ćwierć funtem masła, ćwierć funtem dobrej bryndzy, pieprzem i solą. Rzucać na wrzącą wodę, gdy spłyną, wyjmować durszlakową łyżką, ułożyć na półmisku, polać rumianem masłem i podać na stół. Do nich podaje się kwaśna śmietana.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Gruszecka
| imię = Maria
| tytuł = Kucharz krakowski dla oszczędnych gospodyń
| url = https://polona.pl/item-view/39e20e9a-2319-48f1-b18e-a98275eb3d8e?page=266
| wydawca = J.M. Himmelblau
| miejsce = Kraków
| rok = [1892]
| strony = 239
}} }}

Ale jak na razie nie mamy żadnego przykładu na to, żeby takie gotowane pierogi z farszem twarogowo-ziemniaczanym nazywano „pierogami ruskimi”. Prześledziliśmy zarówno ewolucję samej potrawy, jak i jej nazwy – lecz w którym momencie te dwie linie ewolucyjne się wreszcie zeszły, a potrawa połączyła się w końcu ze słowem? Otóż całkiem niedawno! Najwcześniejsze źródła drukowane, w których znalazłem pierogi ruskie – w dzisiejszym znaczeniu – pochodzą dopiero z czasu II Wojny Światowej.

Oto przepis z książki kucharskiej wydanej w Krakowie pod niemiecką okupacją:

{{ Cytat
| '''Pierogi ruskie''' Ugotowane kartofle przepuścić przez maszynkę dodając trochę krowiego sera. 10 dkg masła zrumienić z pokrajaną w talarki cebulą, wymieszać z kartoflami i serem, wbić jedno jajko, posolić i popieprzyć do smaku. Zrobić normalnie ciasto jak na kluski, rozwałkować, wycinać szklanką i lepić pierożki, które ugotowawszy w osolonej wodzie polać masłem lub roztopioną słoninką.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = F.
| imię = H.
| tytuł = Gotuj tanio, szybko i zdrowo
| url = https://polona.pl/item-view/d208c8b8-137d-48a7-93ea-e8eb9efd17b6?page=46
| wydawca = Gebethner i Wolff
| miejsce = Kraków
| rok = 1940
| strony = 41–42
}} }}

Poniższy cytat pochodzi z informatora dietetycznego z tego samego okresu. Widać, iż dla jego autora było już oczywistym, że pierogi ruskie to pierogi twarogowo-ziemniaczane.

{{ Cytat
| Białko zawarte jest również w tańszych produktach pochodzenia roślinnego, zwłaszcza w strączkowych, w ziemniakach, mące, kaszach. Jest to białko pośledniego gatunku, gorzej przyswajalne przez organizm ludzki. Otóż kombinujemy potrawy, w których niepełnowartościowe białko roślinne dopełniamy pełnowartościowym zwierzęcym, np. '''pierogi ruskie''', w których poślednie białko ziemniaka zostało dopełnione wyborowym białkiem twarogu.
| źródło = {{Cyt
| inni = red. Tadeusz Janczyk
| tytuł = Informator dla spółdzielni spożywców
| rozdział = Jadłodajnia przy spółdzielni
| adres rozdziału = https://polona.pl/item-view/f493e2bb-d570-40e0-9697-5e4bb065b15e?page=8
| wydawca = „Społem” Związek Spółdzielni Spożywców
| miejsce = Warszawa
| data = 25 lutego 1941
| wolumin = 2/4
| strony = 7
}}
}}

Mniej więcej w tym czasie pojęcie „pierogów ruskich” zaczęło przebijać się też do dawnego zaboru pruskiego. Z tym że tam nie zawsze wiedziano jeszcze, co to określenie ma właściwie znaczyć. Kuratorium oświaty w Toruniu wydało w 1946 r. przykładowy jadłospis dla internatów, w którym znajdowała się „pierogi ruskie z kartofli surowych i gotowanych, tzw. pyzy”.<ref> {{Cyt
| tytuł = Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego
| url = https://polona.pl/item-view/0eb11582-b3a1-47cc-89f7-140bb258c639?page=15
| miejsce = Toruń
| data = 1 stycznia 1946
| wolumin = nr 1
| strony = 16
}}</ref>

[[File:Pomnik warenika w Czerkasach.jpg|thumb|Pomnik warenika w Czerkasach]]
Stosunki polsko-ukraińsko-rosyjskie uległy tymczasem znacznemu skomplikowaniu – łagodnie mówiąc. W wyniku I Wojny Światowej w Rosji wybuchły dwie rewolucje w jednym roku, a Polacy i Ukraińcy ogłosili niepodległość. W 1920 roku Polska i bolszewicka Rosja stoczyły ze sobą wojnę, którą zakończyły wspólnym rozbiorem Ukrainy i Białorusi. Z Rosji i zagarniętych przez nią wschodnich części Ukrainy i Białorusi utworzono Związek Radziecki. II Wojna Światowa, która zaczęła się od wspólnej niemiecko-radzieckiej agresji na Polskę, przyniosła wzajemne polsko-ukraińskie czystki etniczne, a zakończyła się przesunięciem granic, przesiedleniami i zapadnięciem Żelaznej Kurtyny w poprzek Europy. Polska znalazła się w radzieckiej strefie wpływów, a Ukraina i Białoruś – teraz już w całości – w samym Związku Radzieckim. Marzenie Iwana III o zjednoczeniu wszystkich ziem ruskich pod butem Moskwy nareszcie się ziściło.

W tych nowych warunkach słowo „ruski” miało już w potocznej polszczyźnie właściwie tylko jedno znaczenie: odnosiło się pejoratywnie do ludzi ze Związku Radzieckiego – a zwłaszcza ich władz i wojska. To, czy byli oni etnicznymi Rosjanami, Ukraińcami czy choćby Kałmukami, nie miało większego znaczenia. Ważne było, że faktycznie rządzili Polską, choć nikt ich tu tak naprawdę nie chciał.

A mimo to pierogi ruskie – mimo źle kojarzącej się nazwy – zadomowiły się w kuchni polskiej na dobre.

== A może zamienić na leniwe? ==
Pierogi są pyszne, ale ich wyrób jest dosyć pracochłonny. Lepi się je godzinami, z narażeniem kręgosłupa siedząc w miejscu, a zjada – w kilka minut. Nic dziwnego, że już od dawna niektórzy kucharze woleli pójść na skróty: po co bawić się w zawijanie sera w ciasto, jeśli można po prostu wmieszać ser do ciasta i uformować z niego kluski? Takie kluski można potem upiec, usmażyć albo ugotować bez obawy, że powłoka ciastowa pęknie, a farsz wypłynie na zewnątrz. Przepisy na tego rodzaju potrawę mamy już z końca XVII w., jak na przykład poniższy – w tym wypadku na „pirożki” pieczone z sera owczego na słodko.

{{ Cytat
| Wziąć sera świeżego owczego, roztrzeć go jako najlepiej, jajec wbić, niewiele mąką zamieszać, żeby do rąk nie by[ło], cynamonu, cukru, rodzynków drobnych w to wmieszać, dopiero brać, masłem patelnię smarować, rozpła[sz]czywszy, jajcami posmarować lubo i na blachach, i w piec włożyć, i piec.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Dumanowski
| imię = Jarosław
| nazwisko2 = Jankowski (red.)
| imię2 = Rafał
| tytuł = Moda bardzo dobra smażenia różnych konfektów
| wydawca = Muzeum Pałac w Wilanowie
| miejsce = Warszawa
| rok = 2011
| strony = 196
}} }}

Z drugiej połowy XVIII w. mamy już poświadczenie, że taką właśnie leniwą wersję pierogów nazywano po prostu „pierogami leniwymi”. Wojciech Wielądko, który przetłumaczył na język polski francuską książkę kucharską ''La cuisinière bourgeoise'' (dosłownie: ''Kucharka miejska'') i wydał ją pod tytułem: ''Kucharz doskonały'', postanowił uzupełnić ją o słowniczek polskich terminów kulinarnych. Znajduje się w nim taka oto definicja „pirogów”:

{{ Cytat
| Rozmaitym sposobem pirogi robią się: z sera słodkiego '''pirogi leniwe''', inne w cieście zawijane alboli też w piecu pieczone lub z mięsa wieprzowego, wołowego tłustego siekanego, dobrze zaprawne.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Wielądko
| imię = Wojciech
| inni = red. Jarosław Dumanowski, Aleksandra Kleśta-Nawrocka
| tytuł = Kucharz doskonały pożyteczny dla zatrudniających się gospodarstwem
| rozdział = Słownik kuchenny i spiżarniany
| wydawca = Muzeum Pałac w Wilanowie
| miejsce = Warszawa
| rok = 2012
| strony = 295
}} }}

W XIX w. leniwe trafiły już do nawet do literatury pięknej, jak choćby do smakowicie rozmarzonego wiersza Fortunata Żółkowskiego o „wyspie wszelkiej pomyślności”:

[[File:Pierogi leniwe 3538.jpg|thumb|Talerz współczesnych pierogów leniwych]]
{{ Cytat
| <poem>Ledwie‎ ‎co‎ ‎niepiękniejsza‎ ‎od‎ ‎raju‎ ‎Adama,
Jest‎ ‎to‎ ‎kraj‎ ‎delicji,‎ ‎jest‎ ‎to‎ ‎rozkosz‎ ‎sama. {{...}}
Domy‎ ‎są‎ ‎o‎ ‎dwóch‎ ‎piętrach,‎ ‎w‎ ‎każdym‎ ‎oknie‎ ‎ganek,
Schody‎ ‎z bułek‎ ‎siedleckich,‎ ‎a‎ ‎okna‎ ‎z‎ ‎łazanek; {{...}}
Firanki‎ ‎z‎ naleśników,‎ ‎frędzle‎ ‎z‎ makaronów,
Zamki‎ ‎z szynek,‎ ‎półgęsków,‎ ‎klucze‎ ‎z‎ salcesonów. {{...}}
W‎ ‎doniczkach‎ ‎rośnie‎ bigos ‎lub‎ ‎potrawka ‎z‎ ‎kury‎,
Podług‎ ‎uprawy‎ ‎ziemi‎ ‎i‎ ‎nasion natury.
Bowiem‎ ‎ziemia‎ ‎tej‎ ‎wyspy‎ ‎jest‎ ‎cudnej‎ ‎zalety:
Posiać‎ ‎kostki‎ ‎z‎ ‎kotletów,‎ ‎zrodzą‎ ‎się‎ ‎kotlety. {{...}}
‎Błoto‎ ‎z‎ konfitur,‎ ‎lodów,‎ ‎a‎ ‎bruk‎ ‎tego‎ ‎miasta
Jest‎ ‎w‎ '''‎pierogi‎ ‎leniwe'''‎ ‎i‎ ‎francuskie‎ ‎ciasta.
Nie żałuje‎ ‎tam‎ ‎człowiek,‎ ‎chociaż‎ ‎się‎ ‎pośliźnie,
Bo‎ ‎choć‎ ‎czasem‎ ‎upadnie‎, ‎zawsze‎ ‎czegoś‎ ‎liźnie. {{...}}
</poem>
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Żółkowski]
| imię = [Fortunat
| tytuł = Momus
| rozdział = Wyspa wszelkiej pomyślności
| adres rozdziału = https://polona.pl/item-view/72e521a1-3b39-4b45-b742-c5aefda4e31e?page=3
| wydawca =
| miejsce = Warszawa
| data = 10 czerwca 1820
| wolumin = nr 2
| strony = 12–15
}} }}

[[File:W barze mlecznym.jpg|thumb|W barze mlecznym {{small|Mal. Józefa Wnukowa (1954)}}]]
Po II Wojnie Światowej pierogi leniwe dorównywały popularnością pierogom ruskim. Wspólnie stały się stałymi punktami jadłospisów na stołówkach i w barach mlecznych całego kraju, rozjaśniając nieco szarzyznę życia w Polsce Ludowej.

{{ Cytat
| <poem>Światowe życie, szum i gwar:
Feerią neonów błyszczy mleczny bar.
Porcję '''leniwych''' zjadam à la fourchette*
I syty, i szczęśliwy, czuję się wnet! </poem>
| źródło = Wojciech Młynarski, ''[https://www.youtube.com/watch?v=8gSkLmQXOFU Światowe życie]'' (1966)<ref> {{Cyt
| tytuł = Acta Universitatis Lodziensis: Folia Litteraria Polonica
| nazwisko r = Wiśniewski
| imię r = Jerzy
| rozdział = Polacy przy jedzeniu i za stołem w piosenkach Wojciecha Młynarskiego
| adres rozdziału = https://www.researchgate.net/publication/394796762_Polacy_przy_jedzeniu_i_za_stolem_w_piosenkach_Wojciecha_Mlynarskiego
| wydawca = Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
| rok = 2010
| wolumin = 13
| strony = 273
}}</ref> *) ''À la fourchette'' – po francusku dosłownie: „widelcem”; tu w sensie: na szybko, samym widelcem, bez noża.
}}

Dowcip o ruskich, od którego zaczęliśmy, został w 1978 r. opowiedziany w telewizji – a konkretnie w ''Kabarecie Olgi Lipińskiej'' – z tym, że w wersji autocenzurowanej. Ruskie zamieniono bowiem na leniwe. Oczywiście puenta, że leniwe same przyszły, nie miała już sensu, ale publiczność doskonale wiedziała przecież, o co chodzi. Gorzej, że w ambasadzie radzieckiej też zrozumieli, o co chodzi; w efekcie ''Kabaret'' został zdjęty z anteny na pół roku.<ref>{{Cyt
| tytuł = Gazeta.pl
| nazwisko r = Bryczkowska
| imię r = Justyna
| rozdział = Kobuszewski rzucił żart o pierogach: Sześć słów wystarczyło, by ruszyła lawina
| adres rozdziału = https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,127222,29935467,kobuszewski-rzucil-zart-o-pierogach-szesc-slow-wystarczylo.html
| miejsce = 5 lipca 2025
}}</ref>

{{Video|url=https://www.youtube.com/watch?v=ciupixrwyO0|szer=400|poz=center|opis=<poem>Kto prosił… leniwe?
{{small|''Kabaret Olgi Lipińskiej'', odc. ''Premiera'' (1978)}}</poem>}}

== Ruskie jak u babci ==
Napisałem wyżej, że najwcześniejsze przepisy drukowane, jakie udało mi się wyszukać, w których pierogi zwane „ruskimi” są już identyczne z tymi pierogami ruskimi, które znamy dzisiaj, pochodzą dopiero z okresu II Wojny Światowej. A co z przepisami rękopiśmiennymi? Otóż udało mi się odnaleźć tylko jeden rękopis z przepisem na pierogi ruskie w dzisiejszym rozumieniu, który pochodzi jeszcze sprzed wojny. A co najciekawsze – w moim własnym archiwum rodzinnym.

Są to notatki mojej Babci Zosi, które poczyniła na kursie dla młodych gospodyń domowych w wieku 19 lat, czyli ok. 1935 r. Babcia urodziła się w Jaworznie, czyli w zaborze austriackim – ale tak daleko od ziem ruskich, jak tylko w Galicji się dało. Świadczyłoby to o tym, że już w latach 30. słowo „ruskie” w „pierogach ruskich” odnosiło się – przynajmniej w całej byłej Galicji – do ukraińskiego, a nie rosyjskiego, sposobu nadziewania i lepienia pierogów.

Porównując babcine przepisy z tym, co sam pamiętam z tego, jak Babcia Zosia gotowała, widzę, iż trzymała się nauczonych za młodu technik kuchennych przez całe życie. Jej przepis na ruskie podaję niżej. Zdjęcia natomiast pokazują poszczególne etapy przygotowywania pierogów rękami mojej Mamy, która uczyła się tych technik właśnie od mojej Babci – a swojej teściowej.

{{ Cytat
| Zrobić ciasto na pierogi, rozwałkować, nakładać farszem, wycinać i zlepiać. 
Farsz: ziemniaki ugotować w łupie, a po obraniu zemleć na maszynce. Dodać 25 dkg sera przetartego (na 1 kg ziemniaków), cebulę przyrumienioną na tłuszczu, soli, pieprzu do smaku, 1 lub 2 jaja i utartej gałki muszkatołowej. Po ulepieniu gotować na wrzącej posolonej wodzie, a po wyjęciu polać przyrumienioną słoniną.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Palion
| imię = Zofia
| tytuł = rękopiśmienne notatki kulinarne
| miejsce = Jaworzno
| rok = ok. 1935
}}, zbiory rodzinne }}

<gallery mode=packed>
File:Pierogi preparation 04.JPG | Wyrabianie ciasta
File:Pierogi preparation 06.JPG | Wałkowanie ciasta
File:Pierogi preparation 07.JPG | Wycinanie krążków
File:Pierogi preparation 02.JPG | Mielenie twarogu i ziemniaków na farsz
File:Pierogi preparation 09.JPG | Nakładanie farszu
File:Pierogi preparation 11.JPG | Lepienie
File:Pierogi preparation 15.JPG | Gotowanie
File:Pierogi frying.jpg | Podsmażanie
</gallery>

== Bibliografia ==
* {{Cyt
| nazwisko = McWilliams
| imię = Mark
| tytuł = Wrapped & Stuffed Foods: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2012
| nazwisko r = Guttman
| imię r = Naomi
| nazwisko2 r = Sciacca
| imię2 r = Franklin
| rozdział = The Magic of Dumplings: Bringing Pierogi into the (New) World
| adres rozdziału = https://www.google.pl/books/edition/Wrapped_Stuffed_Foods/MD0QDgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PT187
| wydawca = Prospect Books
| rok = 2013
| strony = 188–198
}}
* {{Cyt
| inni = red. Хведір Кіндратович Вовк
| tytuł = Матеріали до українсько-руської етнольоґії
| nazwisko r = Гнатюк
| imię r = Володимир Михайлович
| rozdział = Народня пожива і спосіб її приправи у східній Галичині
| adres rozdziału = https://archive.org/details/etmol0gi/page/96/mode/1up
| wydawca = Друкарня Наукового товариства ім. Шевченка
| miejsce = Львів
| rok = 1899
| tom = I
| strony = 96–110
}}
* {{Cyt
| tytuł = Tygodnik Powszechny
| nazwisko r = Kuźmiński
| imię r = Michał
| rozdział = Lepienie świata
| adres rozdziału = https://www.tygodnikpowszechny.pl/lepienie-swiata-170072
| miejsce = Kraków
| data = 13 grudnia 2021
| wolumin = nr 51–52
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Laudan
| imię = Rachel
| tytuł = Cuisine and Empire: Cooking in World History
| url = https://www.google.pl/books/edition/Cuisine_and_Empire/LawwDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA145
| wydawca = University of California Press
| rok = 2013
| strony =
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Moczulski
| imię = Leszek
| tytuł = Geopolityka
| url = https://www.google.pl/books/edition/Geopolityka/yuhbHn6zZCgC?gbpv=1
| wydawca = Bellona
| miejsce = Warszawa
| rok = 2010
}}
* {{Cyt
| tytuł = Język Polski
| nazwisko r = Nitsch
| imię r = Kazimierz
| rozdział = O nazwy naszych słowiańskich sąsiadów: I. Rusini czy Ukraińcy?
| adres rozdziału = https://www.google.pl/books/edition/J%C4%99zyk_polski/waw4AAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA72&printsec=frontcover
| wydawca = Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego
| miejsce = Kraków
| data = maj–czerwiec 1927
| wolumin = XII
| tom = 3
| strony = 65–72
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Онацький
| imię = Євген Дометійович
| tytuł = Українська Мала Енциклопедія
| rozdział = Вареники
| adres rozdziału = https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_02_В-Г/page/n9/mode/1up
| wydawca = Адміністратура Української автокефальної православної церкви в Аргентині
| miejsce = Буенос-Айрес
| rok = 1967
| tom = 2
| strony = 128
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Snyder
| imię = Timothy
| tytuł = The Making of Modern Ukraine
| wydawca = Yale Courses
| rok = 2022
}} – cykl wykładów dostępny na [https://www.youtube.com/playlist?list=PLh9mgdi4rNewfxO7LhBoz_1Mx1MaO6sw_ Youtube] i [https://open.spotify.com/show/0gwIT6SlDmPVdjAnN6NHft Spotify]
* {{Cyt
| nazwisko = Snyder
| imię = Timothy
| tytuł = The Reconstruction of Nations
| wydawca = Yale University Press
| rok = 2003
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Szymanderska
| imię = Hanna
| tytuł = Pierogi świata
| wydawca = Hachette Polska
| miejsce = Warszawa
| rok = 2009
}}

{{Przypisy}}
{{Nawigacja|poprz=Kto nauczył Francuzów jeść widelcem?}}

[[Kategoria: Benedykt Polak]]
[[Kategoria: Marcin Bielski]]
[[Kategoria: Bona Sforza]]
[[Kategoria: Czyngis-chan]]
[[Kategoria: Lucyna Ćwierczakiewiczowa]]
[[Kategoria: Stanisław Czerniecki]]
[[Kategoria: Iwan Franko]]
[[Kategoria: Iwan III Wielki]]
[[Kategoria: Iwan IV Groźny]]
[[Kategoria: Jarosław Mądry]]
[[Kategoria: Adam Mickiewicz]]
[[Kategoria: Napoleon I]]
[[Kategoria: Jacek Odrowąż]]
[[Kategoria: Eliza Orzeszkowa]]
[[Kategoria: Piotr I Wielki]]
[[Kategoria: Marco Polo]]
[[Kategoria: Władimir Putin]]
[[Kategoria: Wasyl III]]
[[Kategoria: Wojciech Wielądko]]
[[Kategoria: Włodzimierz Wielki]]
[[Kategoria: Zygmunt August]]
[[Kategoria: Rosja]]
[[Kategoria: Ukraina]]
[[Kategoria: Kijów]]
[[Kategoria: Lwów]]
[[Kategoria: Frytki]]
[[Kategoria: Hamburger]]
[[Kategoria: Kołduny]]
[[Kategoria: Musztarda]]
[[Kategoria: Pasztecik szczeciński]]
[[Kategoria: Pasztet]]
[[Kategoria: Pierogi leniwe]]
[[Kategoria: Pierogi ruskie]]
[[Kategoria: Ravioli]]
[[Kategoria: Średniowiecze]]
[[Kategoria: Nowożytność]]
[[Kategoria: XIX wiek]]
[[Kategoria: XX wiek]]
[[Kategoria: XXI wiek]]
[[Kategoria: Przepisy]]

[[en:Who Asked for the Ruskies?]]

Lista światowego dziedzictwa kulinarnego

2026-06-19T20:03:01Z

Kpalion:

<noinclude>Spośród zwyczajów wpisanych przez Unesco na listy [https://ich.unesco.org/en/lists Światowego Dziedzictwa Niematerialnego] wybrałem te, które uważam za mające charakter kulinarny. Są to wpisy dotyczące konkretnych potraw lub napojów, rytualnych posiłków, bądź całych tradycji kulinarnych czy dietetycznych. Nie uwzględniłem natomiast</noinclude><includeonly>W tabelce nie uwzględniłem</includeonly> wpisów dotyczących tradycyjnych metod produkcji surowców spożywczych (rolniczych, zbierackich, pasterskich, łowieckich, rybackich, pszczelarskich itd.). Tabelka będzie aktualizowana wraz z nowymi wpisami na listę Unesco.

Prawo zgłaszania swoich zwyczajów na listę mają tylko te państwa, które przyjęły konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wśród sygnatariuszy nie ma m.in. Australii, Izraela, Kanady, Rosji ani Stanów Zjednoczonych, a Wielka Brytania i Afryka Południowa są dopiero od niedawna.

{| class="wikitable sortable"
|-
! Tradycja !! width=130px | Kraje zgłaszające !! Rok wpisania !! Zdjęcie
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/al-man-ouche-an-emblematic-culinary-practice-in-lebanon-02000 Al-man’ouché]'''''{{czyt|Al-man’ouché}} – śniadaniowy podpłomyk, zwany też libańską pizzą, pomazany mieszanką oliwy, soli, tymianku, sezamu i sumaku || align=left data-sort-value="Liban" | [[File:LBN.svg|border|27px|]] Liban || 2023 || [[File:Al-Man’ouché.jpg|200px|Al-Man’ouché]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/skills-related-to-attieke-production-in-cote-d-ivoire-02086 Attieké]'''''{{czyt|Attieké}} – papka z manioku podawana na Wybrzeżu Kości Słoniowej jako dodatek do posiłku || align=left data-sort-value="Wybrze" | [[File:CIV.svg|border|27px|]] Wybrzeże Kości Słoniowej || 2024 || [[File:Attieké.jpg|200px|Attieké]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/artisanal-know-how-and-culture-of-baguette-bread-01883 Bagietka]''' – podłużna bułka z mąki pszennej na zaczynie drożdżowym (zobacz też: [[Czy poolish wymyślili Polacy?]]) || align=left data-sort-value="Francja" | [[File:FRA.svg|border|27px|]] Francja || 2022 || [[File:Bagietki.jpg|200px|Bagietki]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/USL/culture-of-ukrainian-borscht-cooking-01852 Barszcz ukraiński]''' – gęsta zupa z buraków i kapusty. ⚠️ Wpisany pilnie na listę dziedzictwa zagrożonego. || align=left data-sort-value="Ukraina" | [[File:UKR.svg|border|27px|]] Ukraina || 2022 || [[File:Barszcz ukr.jpg|200px|Barszcz ukraiński]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/practices-and-meanings-associated-with-the-preparation-and-consumption-of-ceviche-an-expression-of-peruvian-traditional-cuisine-01952 Ceviche]'''''{{czyt|Ceviche}} – przekąska z surowej ryby marynowanej w soku z owoców cytrusowych z dodatkiem soli, cebuli i ostrej papryczki, podawana w krajach wybrzeża pacyficznego Ameryki Południowej i Środkowej || align=left data-sort-value="Peru" | [[File:PER.svg|border|27px|]] Peru || 2023 || [[File:Ceviche_.jpg|200px|Ceviche]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/ceebu-jn-a-culinary-art-of-senegal-01748 Ceebu jën]'''''{{czyt|Thieboudienne}} – senegalska potrawa z ryżu, ryby i warzyw (zobacz też: [[Ani z papryki, ani ze Szczecina#Paprykarz|Ani z papryki, ani ze Szczecina]]) || align=left data-sort-value="Senegal" | [[File:SEN.svg|border|27px|]] Senegal || 2021 || [[File:Ceebu Jën.jpg|200px|Ceebu Jën]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/spring-festival-social-practices-of-the-chinese-people-in-celebration-of-traditional-new-year-02126 Chiński Nowy Rok]''' – obchodzony na wiosnę m.in. poprzez spożycie uroczystej kolacji obejmującej różne produkty, których nazwy w języku chińskim kojarzą się z wróżbą pomyślności i dostatku. W szczególności rybę napoczyna się, ale częściowo zostawia na następny dzień, co ma przynieść szczęście w nadchodzącym roku. || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2024 || [[File:Chiński Nowy Rok.jpg|200px|Chiński Nowy Rok]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/commandaria-wine-02288 Commandaria]''''' – słodkie czerwone wino z okręgu Limassol na południu Cypru || align=left data-sort-value="Cypr" | [[File:CYP.svg|border|27px|]] Cypr || 2025 || [[File:Commandaria.jpg|200px|Commandaria]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/asturian-cider-culture-01959 Cydr asturyjski]''' – tradycyjnie nalewany wysokim strumieniem w celu napowietrzenia trunku || align=left data-sort-value="Hiszpania" | [[File:ESP.svg|border|27px|]] Hiszpania || 2024 || [[File:Cydr asturyjski.jpg|200px|Cydr asturyjski]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/mediterranean-diet-00884 Dieta śródziemnomorska]''' – obejmująca głównie: produkty zbożowe, oliwki i oliwę, winogrona i wino oraz inne świeże owoce i warzywa, a w mniejszym stopniu: ryby i owoce morza, nabiał i mięso, a także zioła i przyprawy.
| style="text-align: left" data-sort-value="Chorwacja Cypr" | [[File:HRV.svg|border|27px|]] Chorwacja {{small|(2013)}}, [[File:CYP.svg|border|27px|]] Cypr {{small|(2013)}}, [[File:GRC.svg|border|27px|]] Grecja, [[File:ESP.svg|border|27px|]] Hiszpania, [[File:MAR.svg|border|27px|]] Maroko, [[File:PRT.svg|border|27px|]] Portugalia {{small|(2013)}}, [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2010 || [[File:Dieta śródziemnomorska.jpg|200px|Dieta śródziemnomorska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/dolma-making-and-sharing-tradition-a-marker-of-cultural-identity-01188 Dolma]''' – gołąbki z liści winogron i faszerowane warzywa || align=left data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan || 2017 || [[File:Dolma.jpg|200px|Dolma]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/il-ftira-culinary-art-and-culture-of-flattened-sourdough-bread-in-malta-01580 Ftira]''' – płaski chleb maltański na zakwasie || align=left data-sort-value="Malta" | [[File:MLT.svg|border|27px|]] Malta || 2020 || [[File:Ftira.jpg|200px|Ftira]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/gifaataa-wolaita-people-new-year-festival-02315 Gifaataa]''''' – święto Nowego Roku obchodzone we wrześniu przez mieszkający w południowej Etiopii lud Wolaita, m.in. poprzez spożycie posiłku z surowej wołowiny i piwa || align=left data-sort-value="Etiopia" | [[File:ETH.svg|border|27px|]] Etiopia || 2025 || [[File:Gifaataa.jpg|200px|Gifaataa]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/georgian-wheat-culture-traditions-and-rituals-02335 '''Gruzińskie obrzędowe wyroby z pszenicy''',] takie jak: chaczapuri – placek nadziewany serem, lobiani – placek z czerwoną fasolą, candili – deser z ziaren pszenicy przypominający kutię || align=left data-sort-value="Gruzja" | [[File:GEO.svg|border|27px|]] Gruzja || 2025 || [[File:Chaczapuri.jpg|200px|Chaczapuri]]
|-
| rowspan=2 | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/harees-dish-know-how-skills-and-practices-01744 Haris]''' (po arabsku; nie mylić z harissą) lub '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/ceremonial-keskek-tradition-00388 keşkek]'''''{{czyt|Keşkek}} (po turecku) – potrawa z ugotowanej kaszy pszennej albo jęczmiennej ubijanej drewnianym tłuczkiem razem z gotowanym mięsem i klarowanym masłem, sporządzana zwykle w dużych ilościach, uroczyście i przy dźwiękach muzyki, a spożywana na specjalne okazje, szczególnie podczas pielgrzymek i ramadanu. Znana na rozległym obszarze od Turcji i Armenii, poprzez Półwysep Arabski aż po wschodnią Afrykę. Arabowie tradycyjnie jedzą tę potrawę palcami, w przyklęku na jedno kolano. || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2011 || rowspan=2 | [[File:Keşkek.jpg|200px|Ubijanie kaszy na keşkek]]
|-
| align=left data-sort-value="Arabia Saud Oman" | [[File:SAU.svg|border|27px|]] Arabia Saudyjska, [[File:OMN.svg|border|27px|]] Oman, [[File:UAE.svg|border|27px|]] Zjednoczone Emiraty Arabskie || 2023
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/harissa-knowledge-skills-and-culinary-and-social-practices-01710 Harissa]''' – pasta z ostrych papryczek wyrabiana w krajach Magrebu. Nie mylić z harisem. || align=left data-sort-value="Tunezja" | [[File:TUN.svg|border|27px|]] Tunezja || 2022 || [[File:Harissa.jpg|200px|Wyrób harissy]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-tea-processing-techniques-and-associated-social-practices-in-china-01884 Herbata po chińsku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2022 || [[File:Herbata po chińsku.jpg|200px|Herbata po chińsku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-ay-tea-a-symbol-of-identity-hospitality-and-social-interaction-01685 Herbata po turecku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Azerbej Turcja" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2022 || [[File:Herbata po turecku.jpg|200px|Herbata po turecku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/iftar-eftari-iftar-iftor-and-its-socio-cultural-traditions-01984 Iftar]''' – uroczysta kolacja, często dla wielu osób, spożywana przez muzułmanów po całodniowym ścisłym poście podczas ramadanu
| style="text-align: left" data-sort-value="Azerbej Iran Turc" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja, [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2023 || [[File:Iftar 1.jpg|200px|Iftar]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 Jalda]''' – uroczysta kolacja spożywana w krajach dawnej Persji w noc przesilenia zimowego, w której szczególną rolę odgrywają czerwone owoce (granaty, arbuzy, winogrona, głożyna)
| style="text-align: left" data-sort-value="Afganistan Iran" | [[File:AFG.svg|border|27px|]] Afganistan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran || 2022 || align=left | [[File:Jalda.jpg|200px|Jalda]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-beliefs-and-practices-related-to-jang-making-in-the-republic-of-korea-01975 Jang]'''''{{czyt|장 (jang)}} – koreańska przyprawa ze sfermentowanej soi i ostrej papryczki || align=left data-sort-value="Korea Pol" | [[File:KOR.svg|border|27px|]] Korea Południowa|| 2024 || [[File:Jang.jpg|200px|Jang]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/arabic-coffee-a-symbol-of-generosity-02111 Kawa po arabsku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Arabia" | [[File:SAU.svg|border|27px|]] Arabia Saudyjska, [[File:JOR.svg|border|27px|]] Jordania {{small|(2024)}}, [[File:QAT.svg|border|27px|]] Katar, [[File:OMN.svg|border|27px|]] Oman, [[File:UAE.svg|border|27px|]] Zjednoczone Emiraty Arabskie|| 2015 || [[File:Kawa po arabsku.jpg|200px|Kawa po arabsku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/turkish-coffee-culture-and-tradition-00645 Kawa po turecku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2013 || [[File:Kawa po turecku.jpg|200px|Kawa po turecku]]
|-
| rowspan=2 | '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/kimjang-making-and-sharing-kimchi-in-the-republic-of-korea-00881 Kimjang]'''''{{czyt|김장 (kimjang)}} – koreańska sztuka wyrobu [https://ich.unesco.org/en/RL/tradition-of-kimchi-making-in-the-democratic-people-s-republic-of-korea-01063 '''''kimchi''''',]{{czyt|김치 (kimchi)}} czyli pikantnych kiszonek z warzyw i owoców morza || align=left data-sort-value="Korea Pol" | [[File:KOR.svg|border|27px|]] Korea Południowa || 2013 || rowspan=2 | [[File:Kimchi 2.jpg|200px|Kimchi]]
|-
| align=left data-sort-value="Korea Poz" | [[File:PRK.svg|border|27px|]] Korea Północna || 2015
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/koshary-daily-life-dish-and-practices-associated-with-it-02278 Koszari]''' – egipska potrawa z ryżu, makaronu, soczewicy i cebuli || align=left data-sort-value="Egipt" | [[File:EGY.svg|border|27px|]] Egipt || 2025 || [[File:Koszari.jpg|200px|Koszari]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/krakelingen-and-tonnekensbrand-end-of-winter-bread-and-fire-feast-at-geraardsbergen-00401 Krakelingen]'''''{{czyt|Krakelingen}} – okrągłe precelki, pod koniec karnawału rozrzucane ze wzgórza mieszkańcom flandryjskiego miasteczka Geraardsbergen przez członków władz miejskich, którzy wcześniej wypijają po pucharze wina razem z pływającą w nim żywą płotką (zobacz też: [[Bajgle, precle, obwarzanki]]) || align=left data-sort-value="Belgia" | [[File:BEL.svg|border|27px|]] Belgia || 2010 || [[File:Krakelingen.jpg|200px|Krakelingen]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-mexican-cuisine-ancestral-ongoing-community-culture-the-michoacan-paradigm-00400 Kuchnia meksykańska]''' – wykorzystująca rodzime składniki, jak: kukurydza, pomidory, papryki, dynie, awokado, kakao i wanilia, oraz tradycyjne techniki, jak nisztamalizacja (gotowanie kukurydzy w potażu lub w wodzie wapiennej) || align=left data-sort-value="Meksyk" | [[File:MEX.svg|border|27px|]] Meksyk || 2010 || [[File:Kuchnia meksykańska.jpg|200px|Kuchnia meksykańska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/italian-cooking-between-sustainability-and-biocultural-diversity-02093 Kuchnia włoska]''' – oparta na lokalnych, sezonowych składnikach i obejmująca bogactwo takich potraw jak: makaron, ''pizza'' czy ''risotto'', a także wędliny, sery i oliwę w rozlicznych regionalnych odmianach || align=left data-sort-value="Wlz" | [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2025 || [[File:{{#setmainimage:Kuchnia włoska.jpg}}|200px|Na włoskim targu]]
|-
| rowspan=2 | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-spring-festive-rites-of-the-kazakh-horse-breeders-01402 Kumys]''' (po kazasku) lub '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-technique-of-making-airag-in-khokhuur-and-its-associated-customs-01172 ajrag]''' (po mongolsku) – napój alkoholowy z kobylego mleka wyrabiany przez pasterzy koni ze stepów środkowej Azji || align=left data-sort-value="Kazachstan" | [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan || 2018 || rowspan=2 | [[File:Ajrag.jpg|200px|Ajrag]]
|-
| align=left data-sort-value="Mongolia" | [[File:MNG.svg|border|27px|]] Mongolia || 2019
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-know-how-and-practices-pertaining-to-the-production-and-consumption-of-couscous-01602 Kuskus]''' – drobna kasza z pszenicy twardej wyrabiana w krajach Magrebu
| style="text-align: left" data-sort-value="Algieria" | [[File:ALG.svg|border|27px|]] Algieria, [[File:MAR.svg|border|27px|]] Maroko, [[File:MRT.svg|border|27px|]] Mauretania, [[File:TUN.svg|border|27px|]] Tunezja || 2020 || [[File:Kuskus 1.jpg|200px|Kuskus]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/ancient-georgian-traditional-qvevri-wine-making-method-00870 Kwewri]''' – wielkie ceramiczne amfory, które Gruzini napełniają winem i zakopują w ziemi, żeby dojrzewało || align=left data-sort-value="Gruzja" | [[File:GEO.svg|border|27px|]] Gruzja || 2013 || [[File:Kwewri.jpg|200px|Kwewri]]
|-
| rowspan=2 | [https://ich.unesco.org/en/RL/lavash-the-preparation-meaning-and-appearance-of-traditional-bread-as-an-expression-of-culture-in-armenia-00985 '''Lawasz''',] zwany też [https://ich.unesco.org/en/RL/flatbread-making-and-sharing-culture-lavash-katyrma-jupka-yufka-01181 '''katyrmą''' lub '''jufką'''] – płaski przaśny chleb wypiekany w zachodniej i środkowej Azji || align=left data-sort-value="Armenia" | [[File:ARM.svg|border|27px|]] Armenia || 2014 || rowspan=2 | [[File:Lawasz.jpg|200px|Lawasz]]
|-
| style="text-align: left" data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan, [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2016
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-cultural-contexts-of-making-maksym-a-traditional-kyrgyz-beverage-02123 Maksym]''' – lekko fermentowany napój orzeźwiający z wody, mąki pszennej i prażonej mąki jęczmiennej || align=left data-sort-value="Kirgistan" | [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan || 2025 || [[File:Maksym.jpg|200px|Maksym]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/breakfast-culture-in-malaysia-dining-experience-in-a-multi-ethnic-society-02113 '''Malezyjskie śniadanie'''] – obejmujące: ''nasi lemak''{{czyt|nasi lemak}} (ryż gotowany na mleku kokosowym i aromatyzowany liścmi pochutnika amarylkolistnego, zwykle zawijany w liście bananowe i podawany z ostrym sosem, świeżym ogórkiem, smażonymi sardelami, pieczonymi orzeszkami i jajkiem na twardo), ''roti canai ''{{czyt|roti canai}} (smażone placki), ''saté''{{czyt|saté}} (szaszłyczki) oraz ''teh tarik''{{czyt|teh tarik}} (spienioną czarną herbatę z mlekiem skondensowanym) || align=left data-sort-value="Malezja" | [[File:MYS.svg|border|27px|]] Malezja || 2024 || [[File:Malezyjskie śniadanie.jpg|200px|Malezyjskie śniadanie]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/hawker-culture-in-singapore-community-dining-and-culinary-practices-in-a-multicultural-urban-context-01568 Mała gastronomia Singapuru]''' – łącząca elementy chińskich, malajskich, indyjskich i europejskich tradycji kulinarnych || align=left data-sort-value="Singapur" | [[File:SGP.svg|border|27px|]] Singapur || 2020 || [[File:Mała gastronomia w Singapurze.jpg|200px|Mała gastronomia w Singapurze]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/al-mansaf-in-jordan-a-festive-banquet-and-its-social-and-cultural-meanings-01849 Mansaf]'''{{czyt|منسف (mansaf)}} – lewantyńska potrawa z jagnięciny lub koźlęciny gotowanej w sosie z owczego lub koziego jogurtu, podawana z kaszą bulgur lub z ryżem oraz z przaśnym chlebem o grubości naleśnika || align=left data-sort-value="Jordania" | [[File:JOR.svg|border|27px|]] Jordania || 2022 || [[File:Mansaf 1.jpg|200px|Mansaf]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/mesir-macunu-festival-00642 Mesir macunu]'''''{{czyt|Mesir macunu}} – cukierki z masy krówkowej zmieszanej z 41 rodzajami ziół i przypraw, które w okolicach równonocy wiosennej rozrzuca się z dachów i minaretów Meczetu Sułtana w Magnezji na wybrzeżu egejskim Turcji, na pamiątkę legendy o tym, jak taka pasta uleczyła matkę Sulejmana Wspaniałego || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2012 || [[File:Mesir macunu.jpg|200px|Mesir macunu rozrzucane z dachu Meczetu Sułtana w Magnezji]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/messosporitissa-festivity-all-holy-mother-of-god-of-the-mid-sowing-season-festivity-feast-of-our-lady-at-the-ancient-ruins-02101 Messosporitissa]'''{{czyt|Μεσοσπορίτισσα}} (Matki Bożej Siewnej), czyli święto Ofiarowania Bogurodzicy w Świątyni (21 listopada) – obchodzone szczególnie w Eleuzynie i obejmujące święcenie takich pokarmów, jak: potrawa z gotowanych razem nasion rozmaitych zbóż i roślin strączkowych, dwa rodzaje pieczywa, oliwa oraz wino || align=left data-sort-value="Grecja" | [[File:GRC.svg|border|27px|]] Grecja || 2024 || [[File:Messosporitissa.jpg|200px|Potrawa z gotowanych razem nasion rozmaitych zbóż i roślin strączkowych]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/cooking-and-eating-mulgi-puder-traditional-mashed-potato-with-barley-in-the-mulgimaa-region-estonia-02081 Mulgi puder]'''''{{czyt|Mulgi puder}} – papka z gotowanych ziemniaków i kaszy jęczmiennej, podawana z wieprzowymi skwarkami i smażoną cebulą, typowa dla południowoestońskiego regionu Mulgimaa || align=left data-sort-value="Estonia" | [[File:EST.svg|border|27px|]] Estonia || 2024 || [[File:Mulgi puder.jpg|200px|Mulgi puder]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/nawrouz-novruz-nowrouz-nowrouz-nawrouz-nauryz-nooruz-nowruz-navruz-nevruz-nowruz-navruz-02097 Nouruz]''' – perski Nowy Rok, obchodzony w równonoc wiosenną m.in. poprzez spożycie uroczystego posiłku
| style="text-align: left" data-sort-value="Afganistan Azerbej" | [[File:AFG.svg|border|27px|]] Afganistan, [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IND.svg|border|27px|]] Indie, [[File:IRQ.svg|border|27px|]] Irak, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan, [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan [[File:MNG.svg|border|27px|]] Mongolia {{small|(2024)}}, [[File:PAK.svg|border|27px|]] Pakistan, [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja, [[File:TKM.svg|border|27px|]] Turkmenistan, [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2016 || [[File:Nouruz.jpg|200px|Nouruz]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/nsima-culinary-tradition-of-malawi-01292 Nsima]''' – wschodnioafrykańska papka z mąki kukurydzianej || align=left data-sort-value="Malaui" | [[File:MWI.svg|border|27px|]] Malaui || 2017 || [[File:Nsima.jpg|200px|Nsima]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/oku-noto-no-aenokoto-00271 Oku-noto no Aenokoto]'''''{{czyt|奥能登のあえのこと}} – obrzęd odprawiany dwa razy w roku przez rolników z półwyspu Noto w Japonii, polegający na zaproszeniu ducha pola ryżowego do swojego domu na ofiarną ucztę złożoną m.in. z ryżu, fasoli i ryby || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2009 || [[File:Oku-noto no Aenokoto.jpg|200px|Oku-noto no Aenokoto]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/oshituthi-shomagongo-marula-fruit-festival-01089 Oshitushi shomagongo]''''' – święto zbiorów dzikich owoców maruli, z których lud Owambo w północnej Namibii wyrabia wino zwane ''omagongo'' || align=left data-sort-value="Namibia" | [[File:NAM.svg|border|27px|]] Namibia || 2015 || [[File:Oshituthi shomagongo.jpg|200px|Oshituthi shomagongo]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-practices-for-the-making-and-consumption-of-cassava-bread-02118 Pieczywo z '''kassawy''',] czyli mąki z manioku, wyrabiane w basenie Morza Karaibskiego || align=left data-sort-value="Dominikana Haiti " | [[File:DOM.svg|border|27px|]] Dominikana [[File:HTI.svg|border|27px|]] Haiti [[File:HND.svg|border|27px|]] Honduras [[File:CUB.svg|border|27px|]] Kuba [[File:VEN.svg|border|27px|]] Wenezuela || 2024 || [[File:Pieczywo z kasawy.jpg|200px|Pieczywo z kasawy]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/gingerbread-craft-from-northern-croatia-00356 Pierniki północnochorwackie]''' – o różnych kształtach i bogato zdobione || align=left data-sort-value="Chorwacja" | [[File:HRV.svg|border|27px|]] Chorwacja || 2010 || [[File:Piernik z północnej Chorwacji.jpg|200px|Piernik z północnej Chorwacji]]
|-
| rowspan=2 | '''Pilaw''', zwany też '''[https://ich.unesco.org/en/RL/oshi-palav-a-traditional-meal-and-its-social-and-cultural-contexts-in-tajikistan-01191 palawem]''' (po tadżycku) lub '''[https://ich.unesco.org/en/RL/palov-culture-and-tradition-01166 palowem]''' (po uzbecku) – potrawa z ryżu, mięsa i warzyw przyrządzana w Azji zachodniej i środkowej || align=left data-sort-value="Tadzz" | [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan|| 2016 || rowspan=2 | [[File:Pilaw.jpg|200px|Pilaw]]
|-
| align=left data-sort-value="Uzbekistan" | [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2016
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/beer-culture-in-belgium-01062 Piwo belgijskie]''' – występujące w takich stylach jak: piwo trappistów, klasztorne, ''saison'' czy ''lambik'', odpowiednio parowane z jedzeniem || align=left data-sort-value="Belgia" | [[File:BEL.svg|border|27px|]] Belgia || 2016 || [[File:Obiad z piwem belgijskim.jpg|200px|Obiad z piwem belgijskim]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/art-of-neapolitan-pizzaiuolo-00722 '''Pizza neapolitańska''',] dzieło sztuki lokalnych ''pizzaiuoli'' – pizza na cienkim cieście z dodatkiem oliwy, sosu pomidorowego, mozzarelli i bazylii || align=left data-sort-value="Wlzochy" | [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2017 || [[File:Pizza neapolitańska.jpg|200px|Pizza neapolitańska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/gastronomic-meal-of-the-french-00437 Posiłek gastronomiczny Francuzów]''' – francuski zwyczaj wspólnego celebrowania dobrego jedzenia i picia podczas specjalnych okazji || align=left data-sort-value="Francja" | [[File:FRA.svg|border|27px|]] Francja || 2010 || [[File:Stół nakryty to posiłku gastronomicznego.jpg|200px|Stół nakryty to posiłku gastronomicznego]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-ways-of-making-artisan-minas-cheese-in-minas-gerais-02102 Queijo-de-minas]'''''{{czyt|Queijo-de-minas}} – tradycyjny ser krowi ze stanu Minas Gerais || align=left data-sort-value="Brazylia" | [[File:BRA.svg|border|27px|]] Brazylia || 2024 || [[File:Ser z Minas Gerais.jpg|200px|Sery z Minas Gerais]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/pyongyang-raengmyon-custom-01695 Raengmyon]'''''{{czyt|랭면 (raengmyon)}} – pochodzący z Pjongjangu chłodnik z makaronu gryczanego zalanego zimnym wywarem mięsnym z dodatkiem mięsa, warzyw i jajek || align=left data-sort-value="Korea Poz" | [[File:PRK.svg|border|27px|]] Korea Północna || 2022 || [[File:Raengmyon.jpg|200px|Raengmyon]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-of-the-light-rum-masters-01724 Rum jasny kubański]''' – napój destylowany z melasy trzcinowej, składnik takich koktajli jak ''mojito'' czy ''daiquiri'' || align=left data-sort-value="Kuba" | [[File:CUB.svg|border|27px|]] Kuba || 2022 || [[File:Rum jasny kubański.jpg|200px|Rum jasny kubański]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-skills-of-sake-making-with-koji-mold-in-japan-01977 Sake]'''{{czyt|酒 (sake)}} – japoński napój alkoholowy z ryżu fermentowanego przy użyciu pleśni ''kōji ''{{czyt|麹 (koji)}} || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2024 || [[File:Sake 1.jpg|200px|Sake]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/slava-celebration-of-family-saint-patrons-day-01010 Slava]''''' – dzień świętego patrona danej rodziny (rodzaj kolektywnych imienin) obchodzony w Serbii poprzez uroczysty posiłek, w którym główną rolę odgrywa slawski kołacz || align=left data-sort-value="Serbia" | [[File:SRB.svg|border|27px|]] Serbia || 2014 || [[File:Święcenie slawskich kołaczy.jpg|200px|Święcenie slawskich kołaczy]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/joumou-soup-01853 Soupe joumou]'''''{{czyt|Soupe joumou}} – zupa z dyni olbrzymiej albo piżmowej (odmiany ''giraumon'') z dodatkiem plantanów (zielonych bananów) i innych warzyw, wołowiny oraz przypraw, spożywana szczególnie w Święto Niepodległości Haiti (1 stycznia) || align=left data-sort-value="Haiti" | [[File:HTI.svg|border|27px|]] Haiti || 2021 || [[File:Soupe joumou.jpg|200px|Soupe joumou]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-sumanak-sumalak-cooking-02336 '''Sumanak''' albo '''sumalak'''] – słodka pasta, przypominająca trochę budyń czekoladowy, wyrabiana w środkowej Azji z mielonych kiełków pszenicy długo gotowanych z wodą, olejem i mąką, spożywana zwłaszcza na święto Nouruz (perski Nowy Rok) || align=left data-sort-value="Tadżykistan" | [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan || 2025 || [[File:Sumanak.jpg|200px|Sumanak]]
|-
|data-sort-value="Szzliwowica" | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/social-practices-and-knowledge-related-to-the-preparation-and-use-of-the-traditional-plum-spirit-ljivovica-01882 Śliwowica serbska]''' – destylowana ze śliwek w warunkach domowych || align=left data-sort-value="Serbia" | [[File:SRB.svg|border|27px|]] Serbia || 2022 || [[File:Serbska śliwowica.jpg|200px|Serbska śliwowica]]
|-
|data-sort-value="Szzwiezzto Smoczych Lzzodzi" | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/dragon-boat-festival-00225 Święto Smoczych Łodzi]''' – obchodzone w Chinach na pamiątkę tego, jak poeta Qū Yuán{{czyt|屈原 (Qū Yuán)}} (IV/III w.p.n.e.) – niczym Wanda Krakówna – w obliczu obcej inwazji utopił się w rzece. W ramach obchodów spożywa się ''zongzi'',{{czyt|粽子 (zongzi)}} czyli czworościenne knedle z kleistego ryżu z mięsnym lub słodkim nadzieniem, które gotuje się zawinięte w liście bambusa, oraz pije się ''xiónghuáng jiǔ'',{{czyt|雄黃酒 (xiónghuáng jiǔ)}} czyli wino ryżowe lub jaglane z dodatkiem sproszkowanego realgaru (czerwonego minerału złożonego głównie z siarczku arsenu). || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2009 || [[File:Święto Smoczych Łodzi.jpg|200px|Święto Smoczych Łodzi]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/tandir-craftsmanship-and-bread-baking-in-azerbaijan-02120 Tandir]''' – gliniany piec służący głównie (ale nie tylko) do wypieku płaskich drożdżowych chlebów || align=left data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan || 2024 || [[File:Tandir 1.jpg|200px|Chleby pieczone w tandirze]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/tomyum-kung-01879 Tom yum kung]'''''{{czyt|Tom yum kung}} – typowa dla środkowej Tajlandii kwaśno-pikantna zupa z trawą cytrynową, limonką, liśćmi kaffiru, galanganem, szalotką, ostrą papryczką i słodkowodnymi krewetkami || align=left data-sort-value="Tajlandia" | [[File:THA.svg|border|27px|]] Tajlandia || 2024 || [[File:Tomyum kung.jpg|200px|Tom yum kung.jpg]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/washoku-traditional-dietary-cultures-of-the-japanese-notably-for-the-celebration-of-new-year-00869 Washoku]'''''{{czyt|和食 (washoku)}} – tradycyjna kuchnia japońska celebrowana szczególnie podczas obchodów Nowego Roku || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2013 || [[File:Washoku.jpg|200px|Washoku]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/USL/xeedho-02001 Xeedho]''''' – ozdobne naczynie albo kosz wypełniony suszoną wielbłądziną lub wołowiną, w tradycji etnicznych Somalijczyków wręczany przez teściową jako prezent ślubny dla pana młodego. ⚠️ Wpisane na listę dziedzictwa zagrożonego. || align=left data-sort-value="Dzzibuti" | [[File:DJI.svg|border|27px|]] Dżibuti || 2023 || [[File:Xeedho.jpg|200px|Xeedho]]
|}

{{Nawigacja}}
[[en:World Culinary Heritage]]

Lista światowego dziedzictwa kulinarnego

2026-06-14T10:23:07Z

Kpalion:

<noinclude>Spośród zwyczajów wpisanych przez Unesco na listy [https://ich.unesco.org/en/lists Światowego Dziedzictwa Niematerialnego] wybrałem te, które uważam za mające charakter kulinarny. Są to wpisy dotyczące konkretnych potraw lub napojów, rytualnych posiłków, bądź całych tradycji kulinarnych czy dietetycznych. Nie uwzględniłem natomiast</noinclude><includeonly>W tabelce nie uwzględniłem</includeonly> wpisów dotyczących tradycyjnych metod produkcji surowców spożywczych (rolniczych, zbierackich, pasterskich, łowieckich, rybackich, pszczelarskich itd.). Tabelka będzie aktualizowana wraz z nowymi wpisami na listę Unesco.

Prawo zgłaszania swoich zwyczajów na listę mają tylko te państwa, które przyjęły konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wśród sygnatariuszy nie ma m.in. Australii, Izraela, Kanady, Rosji ani Stanów Zjednoczonych, a Wielka Brytania i Afryka Południowa są dopiero od niedawna.

{| class="wikitable sortable"
|-
! Tradycja !! width=130px | Kraje zgłaszające !! Rok wpisania !! Zdjęcie
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/al-man-ouche-an-emblematic-culinary-practice-in-lebanon-02000 Al-man’ouché]'''''{{czyt|Al-man’ouché}} – śniadaniowy podpłomyk, zwany też libańską pizzą, pomazany mieszanką oliwy, soli, tymianku, sezamu i sumaku || align=left data-sort-value="Liban" | [[File:LBN.svg|border|27px|]] Liban || 2023 || [[File:Al-Man’ouché.jpg|200px|Al-Man’ouché]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/skills-related-to-attieke-production-in-cote-d-ivoire-02086 Attieké]'''''{{czyt|Attieké}} – papka z manioku podawana na Wybrzeżu Kości Słoniowej jako dodatek do posiłku || align=left data-sort-value="Wybrze" | [[File:CIV.svg|border|27px|]] Wybrzeże Kości Słoniowej || 2024 || [[File:Attieké.jpg|200px|Attieké]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/artisanal-know-how-and-culture-of-baguette-bread-01883 Bagietka]''' – podłużna bułka z mąki pszennej na zaczynie drożdżowym (zobacz też: [[Czy poolish wymyślili Polacy?]]) || align=left data-sort-value="Francja" | [[File:FRA.svg|border|27px|]] Francja || 2022 || [[File:Bagietki.jpg|200px|Bagietki]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/USL/culture-of-ukrainian-borscht-cooking-01852 Barszcz ukraiński]''' – gęsta zupa z buraków i kapusty. ⚠️ Wpisany pilnie na listę dziedzictwa zagrożonego. || align=left data-sort-value="Ukraina" | [[File:UKR.svg|border|27px|]] Ukraina || 2022 || [[File:Barszcz ukr.jpg|200px|Barszcz ukraiński]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/practices-and-meanings-associated-with-the-preparation-and-consumption-of-ceviche-an-expression-of-peruvian-traditional-cuisine-01952 Ceviche]'''''{{czyt|Ceviche}} – przekąska z surowej ryby marynowanej w soku z owoców cytrusowych z dodatkiem soli, cebuli i ostrej papryczki, podawana w krajach wybrzeża pacyficznego Ameryki Południowej i Środkowej || align=left data-sort-value="Peru" | [[File:PER.svg|border|27px|]] Peru || 2023 || [[File:Ceviche_.jpg|200px|Ceviche]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/ceebu-jn-a-culinary-art-of-senegal-01748 Ceebu jën]'''''{{czyt|Thieboudienne}} – senegalska potrawa z ryżu, ryby i warzyw (zobacz też: [[Ani z papryki, ani ze Szczecina#Paprykarz|Ani z papryki, ani ze Szczecina]]) || align=left data-sort-value="Senegal" | [[File:SEN.svg|border|27px|]] Senegal || 2021 || [[File:Ceebu Jën.jpg|200px|Ceebu Jën]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/spring-festival-social-practices-of-the-chinese-people-in-celebration-of-traditional-new-year-02126 Chiński Nowy Rok]''' – obchodzony na wiosnę m.in. poprzez spożycie uroczystej kolacji obejmującej różne produkty, których nazwy w języku chińskim kojarzą się z wróżbą pomyślności i dostatku. W szczególności rybę napoczyna się, ale częściowo zostawia na następny dzień, co ma przynieść szczęście w nadchodzącym roku. || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2024 || [[File:Chiński Nowy Rok.jpg|200px|Chiński Nowy Rok]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/commandaria-wine-02288 Commandaria]''''' – słodkie czerwone wino z okręgu Limassol na południu Cypru || align=left data-sort-value="Cypr" | [[File:CYP.svg|border|27px|]] Cypr || 2025 || [[File:Commandaria.jpg|200px|Commandaria]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/asturian-cider-culture-01959 Cydr asturyjski]''' – tradycyjnie nalewany wysokim strumieniem w celu napowietrzenia trunku || align=left data-sort-value="Hiszpania" | [[File:ESP.svg|border|27px|]] Hiszpania || 2024 || [[File:Cydr asturyjski.jpg|200px|Cydr asturyjski]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/mediterranean-diet-00884 Dieta śródziemnomorska]''' – obejmująca głównie: produkty zbożowe, oliwki i oliwę, winogrona i wino oraz inne świeże owoce i warzywa, a w mniejszym stopniu: ryby i owoce morza, nabiał i mięso, a także zioła i przyprawy.
| style="text-align: left" data-sort-value="Chorwacja Cypr" | [[File:HRV.svg|border|27px|]] Chorwacja {{small|(2013)}}, [[File:CYP.svg|border|27px|]] Cypr {{small|(2013)}}, [[File:GRC.svg|border|27px|]] Grecja, [[File:ESP.svg|border|27px|]] Hiszpania, [[File:MAR.svg|border|27px|]] Maroko, [[File:PRT.svg|border|27px|]] Portugalia {{small|(2013)}}, [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2010 || [[File:Dieta śródziemnomorska.jpg|200px|Dieta śródziemnomorska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/dolma-making-and-sharing-tradition-a-marker-of-cultural-identity-01188 Dolma]''' – gołąbki z liści winogron i faszerowane warzywa || align=left data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan || 2017 || [[File:Dolma.jpg|200px|Dolma]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/il-ftira-culinary-art-and-culture-of-flattened-sourdough-bread-in-malta-01580 Ftira]''' – płaski chleb maltański na zakwasie || align=left data-sort-value="Malta" | [[File:MLT.svg|border|27px|]] Malta || 2020 || [[File:Ftira.jpg|200px|Ftira]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/gifaataa-wolaita-people-new-year-festival-02315 Gifaataa]''''' – święto Nowego Roku obchodzone we wrześniu przez mieszkający w południowej Etiopii lud Wolaita, m.in. poprzez spożycie posiłku z surowej wołowiny i piwa || align=left data-sort-value="Etiopia" | [[File:ETH.svg|border|27px|]] Etiopia || 2025 || [[File:Gifaataa.jpg|200px|Gifaataa]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/georgian-wheat-culture-traditions-and-rituals-02335 '''Gruzińskie obrzędowe wyroby z pszenicy''',] takie jak: chaczapuri – placek nadziewany serem, lobiani – placek z czerwoną fasolą, candili – deser z ziaren pszenicy przypominający kutię || align=left data-sort-value="Gruzja" | [[File:GEO.svg|border|27px|]] Gruzja || 2025 || [[File:Chaczapuri.jpg|200px|Chaczapuri]]
|-
| rowspan=2 | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/harees-dish-know-how-skills-and-practices-01744 Haris]''' (po arabsku; nie mylić z harissą) lub '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/ceremonial-keskek-tradition-00388 keşkek]'''''{{czyt|Keşkek}} (po turecku) – potrawa z ugotowanej kaszy pszennej albo jęczmiennej ubijanej drewnianym tłuczkiem razem z gotowanym mięsem i klarowanym masłem, sporządzana zwykle w dużych ilościach, uroczyście i przy dźwiękach muzyki, a spożywana na specjalne okazje, szczególnie podczas pielgrzymek i ramadanu. Znana na rozległym obszarze od Turcji i Armenii, poprzez Półwysep Arabski aż po wschodnią Afrykę. Arabowie tradycyjnie jedzą tę potrawę palcami, w przyklęku na jedno kolano. || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2011 || rowspan=2 | [[File:Keşkek.jpg|200px|Ubijanie kaszy na keşkek]]
|-
| align=left data-sort-value="Arabia Saud Oman" | [[File:SAU.svg|border|27px|]] Arabia Saudyjska, [[File:OMN.svg|border|27px|]] Oman, [[File:UAE.svg|border|27px|]] Zjednoczone Emiraty Arabskie || 2023
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/harissa-knowledge-skills-and-culinary-and-social-practices-01710 Harissa]''' – pasta z ostrych papryczek wyrabiana w krajach Magrebu. Nie mylić z harisem. || align=left data-sort-value="Tunezja" | [[File:TUN.svg|border|27px|]] Tunezja || 2022 || [[File:Harissa.jpg|200px|Wyrób harissy]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-tea-processing-techniques-and-associated-social-practices-in-china-01884 Herbata po chińsku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2022 || [[File:Herbata po chińsku.jpg|200px|Herbata po chińsku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-ay-tea-a-symbol-of-identity-hospitality-and-social-interaction-01685 Herbata po turecku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Azerbej Turcja" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2022 || [[File:Herbata po turecku.jpg|200px|Herbata po turecku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/iftar-eftari-iftar-iftor-and-its-socio-cultural-traditions-01984 Iftar]''' – uroczysta kolacja, często dla wielu osób, spożywana przez muzułmanów po całodniowym ścisłym poście podczas ramadanu
| style="text-align: left" data-sort-value="Azerbej Iran Turc" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja, [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2023 || [[File:Iftar 1.jpg|200px|Iftar]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 Jalda]''' – uroczysta kolacja spożywana w krajach dawnej Persji w noc przesilenia zimowego, w której szczególną rolę odgrywają czerwone owoce (granaty, arbuzy, winogrona, głożyna)
| style="text-align: left" data-sort-value="Afganistan Iran" | [[File:AFG.svg|border|27px|]] Afganistan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran || 2022 || align=left | [[File:Jalda.jpg|200px|Jalda]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-beliefs-and-practices-related-to-jang-making-in-the-republic-of-korea-01975 Jang]'''''{{czyt|장 (jang)}} – koreańska przyprawa ze sfermentowanej soi i ostrej papryczki || align=left data-sort-value="Korea Pol" | [[File:KOR.svg|border|27px|]] Korea Południowa|| 2024 || [[File:Jang.jpg|200px|Jang]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/arabic-coffee-a-symbol-of-generosity-02111 Kawa po arabsku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Arabia" | [[File:SAU.svg|border|27px|]] Arabia Saudyjska, [[File:JOR.svg|border|27px|]] Jordania {{small|(2024)}}, [[File:QAT.svg|border|27px|]] Katar, [[File:OMN.svg|border|27px|]] Oman, [[File:UAE.svg|border|27px|]] Zjednoczone Emiraty Arabskie|| 2015 || [[File:Kawa po arabsku.jpg|200px|Kawa po arabsku]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/turkish-coffee-culture-and-tradition-00645 Kawa po turecku]''' (zobacz też: [[Kawa czy herbata?]]) || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2013 || [[File:Kawa po turecku.jpg|200px|Kawa po turecku]]
|-
| rowspan=2 | '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/kimjang-making-and-sharing-kimchi-in-the-republic-of-korea-00881 Kimjang]'''''{{czyt|김장 (kimjang)}} – koreańska sztuka wyrobu [https://ich.unesco.org/en/RL/tradition-of-kimchi-making-in-the-democratic-people-s-republic-of-korea-01063 '''''kimchi''''',]{{czyt|김치 (kimchi)}} czyli pikantnych kiszonek z warzyw i owoców morza || align=left data-sort-value="Korea Pol" | [[File:KOR.svg|border|27px|]] Korea Południowa || 2013 || rowspan=2 | [[File:Kimchi 2.jpg|200px|Kimchi]]
|-
| align=left data-sort-value="Korea Poz" | [[File:PRK.svg|border|27px|]] Korea Północna || 2015
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/koshary-daily-life-dish-and-practices-associated-with-it-02278 Koszari]''' – egipska potrawa z ryżu, makaronu, soczewicy i cebuli || align=left data-sort-value="Egipt" | [[File:EGY.svg|border|27px|]] Egipt || 2025 || [[File:Koszari.jpg|200px|Koszari]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/krakelingen-and-tonnekensbrand-end-of-winter-bread-and-fire-feast-at-geraardsbergen-00401 Krakelingen]'''''{{czyt|Krakelingen}} – okrągłe precelki, pod koniec karnawału rozrzucane ze wzgórza mieszkańcom flandryjskiego miasteczka Geraardsbergen przez członków władz miejskich, którzy wcześniej wypijają po pucharze wina razem z pływającą w nim żywą płotką (zobacz też: [[Bajgle, precle, obwarzanki]]) || align=left data-sort-value="Belgia" | [[File:BEL.svg|border|27px|]] Belgia || 2010 || [[File:Krakelingen.jpg|200px|Krakelingen]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-mexican-cuisine-ancestral-ongoing-community-culture-the-michoacan-paradigm-00400 Kuchnia meksykańska]''' – wykorzystująca rodzime składniki, jak: kukurydza, pomidory, papryki, dynie, awokado, kakao i wanilia, oraz tradycyjne techniki, jak nisztamalizacja (gotowanie kukurydzy w potażu lub w wodzie wapiennej) || align=left data-sort-value="Meksyk" | [[File:MEX.svg|border|27px|]] Meksyk || 2010 || [[File:Kuchnia meksykańska.jpg|200px|Kuchnia meksykańska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/italian-cooking-between-sustainability-and-biocultural-diversity-02093 Kuchnia włoska]''' – oparta na lokalnych, sezonowych składnikach i obejmująca bogactwo takich potraw jak: makaron, ''pizza'' czy ''risotto'', a także wędliny, sery i oliwę w rozlicznych regionalnych odmianach || align=left data-sort-value="Wlz" | [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2025 || [[File:{{#setmainimage:Kuchnia włoska.jpg}}|200px|Na włoskim targu]]
|-
| rowspan=2 | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-spring-festive-rites-of-the-kazakh-horse-breeders-01402 Kumys]''' (po kazasku) lub '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-technique-of-making-airag-in-khokhuur-and-its-associated-customs-01172 ajrag]''' (po mongolsku) – napój alkoholowy z kobylego mleka wyrabiany przez pasterzy koni ze stepów środkowej Azji || align=left data-sort-value="Kazachstan" | [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan || 2018 || rowspan=2 | [[File:Ajrag.jpg|200px|Ajrag]]
|-
| align=left data-sort-value="Mongolia" | [[File:MNG.svg|border|27px|]] Mongolia || 2019
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-know-how-and-practices-pertaining-to-the-production-and-consumption-of-couscous-01602 Kuskus]''' – drobna kasza z pszenicy twardej wyrabiana w krajach Magrebu
| style="text-align: left" data-sort-value="Algieria" | [[File:ALG.svg|border|27px|]] Algieria, [[File:MAR.svg|border|27px|]] Maroko, [[File:MRT.svg|border|27px|]] Mauretania, [[File:TUN.svg|border|27px|]] Tunezja || 2020 || [[File:Kuskus 1.jpg|200px|Kuskus]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/ancient-georgian-traditional-qvevri-wine-making-method-00870 Kwewri]''' – wielkie ceramiczne amfory, które Gruzini napełniają winem i zakopują w ziemi, żeby dojrzewało || align=left data-sort-value="Gruzja" | [[File:GEO.svg|border|27px|]] Gruzja || 2013 || [[File:Kwewri.jpg|200px|Kwewri]]
|-
| rowspan=2 | [https://ich.unesco.org/en/RL/lavash-the-preparation-meaning-and-appearance-of-traditional-bread-as-an-expression-of-culture-in-armenia-00985 '''Lawasz''',] zwany też [https://ich.unesco.org/en/RL/flatbread-making-and-sharing-culture-lavash-katyrma-jupka-yufka-01181 '''katyrmą''' lub '''jufką'''] – płaski przaśny chleb wypiekany w zachodniej i środkowej Azji || align=left data-sort-value="Armenia" | [[File:ARM.svg|border|27px|]] Armenia || 2014 || rowspan=2 | [[File:Lawasz.jpg|200px|Lawasz]]
|-
| style="text-align: left" data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan, [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2016
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-cultural-contexts-of-making-maksym-a-traditional-kyrgyz-beverage-02123 Maksym]''' – lekko fermentowany napój orzeźwiający z wody, mąki pszennej i prażonej mąki jęczmiennej || align=left data-sort-value="Kirgistan" | [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan || 2025 || [[File:Maksym.jpg|200px|Maksym]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/breakfast-culture-in-malaysia-dining-experience-in-a-multi-ethnic-society-02113 '''Malezyjskie śniadanie'''] – obejmujące: ''nasi lemak''{{czyt|nasi lemak}} (ryż gotowany na mleku kokosowym i aromatyzowany liścmi pochutnika amarylkolistnego, zwykle zawijany w liście bananowe i podawany z ostrym sosem, świeżym ogórkiem, smażonymi sardelami, pieczonymi orzeszkami i jajkiem na twardo), ''roti canai ''{{czyt|roti canai}} (smażone placki), ''saté''{{czyt|saté}} (szaszłyczki) oraz ''teh tarik''{{czyt|teh tarik}} (spienioną czarną herbatę z mlekiem skondensowanym) || align=left data-sort-value="Malezja" | [[File:MYS.svg|border|27px|]] Malezja || 2024 || [[File:Malezyjskie śniadanie.jpg|200px|Malezyjskie śniadanie]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/hawker-culture-in-singapore-community-dining-and-culinary-practices-in-a-multicultural-urban-context-01568 Mała gastronomia Singapuru]''' – łącząca elementy chińskich, malajskich, indyjskich i europejskich tradycji kulinarnych || align=left data-sort-value="Singapur" | [[File:SGP.svg|border|27px|]] Singapur || 2020 || [[File:Mała gastronomia w Singapurze.jpg|200px|Mała gastronomia w Singapurze]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/al-mansaf-in-jordan-a-festive-banquet-and-its-social-and-cultural-meanings-01849 Mansaf]'''{{czyt|منسف (mansaf)}} – lewantyńska potrawa z jagnięciny lub koźlęciny gotowanej w sosie z owczego lub koziego jogurtu, podawana z kaszą bulgur lub z ryżem oraz z przaśnym chlebem o grubości naleśnika || align=left data-sort-value="Jordania" | [[File:JOR.svg|border|27px|]] Jordania || 2022 || [[File:Mansaf 1.jpg|200px|Mansaf]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/mesir-macunu-festival-00642 Mesir macunu]'''''{{czyt|Mesir macunu}} – cukierki z masy krówkowej zmieszanej z 41 rodzajami ziół i przypraw, które w okolicach równonocy wiosennej rozrzuca się z dachów i minaretów Meczetu Sułtana w Magnezji na wybrzeżu egejskim Turcji, na pamiątkę legendy o tym, jak taka pasta uleczyła matkę Sulejmana Wspaniałego || align=left data-sort-value="Turcja" | [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja || 2012 || [[File:Mesir macunu.jpg|200px|Mesir macunu rozrzucane z dachu Meczetu Sułtana w Magnezji]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/messosporitissa-festivity-all-holy-mother-of-god-of-the-mid-sowing-season-festivity-feast-of-our-lady-at-the-ancient-ruins-02101 Messosporitissa]'''{{czyt|Μεσοσπορίτισσα}} (Matki Bożej Siewnej), czyli święto Ofiarowania Bogurodzicy w Świątyni (21 listopada) – obchodzone szczególnie w Eleuzynie i obejmujące święcenie takich pokarmów, jak: potrawa z gotowanych razem nasion rozmaitych zbóż i roślin strączkowych, dwa rodzaje pieczywa, oliwa oraz wino || align=left data-sort-value="Grecja" | [[File:GRC.svg|border|27px|]] Grecja || 2024 || [[File:Messosporitissa.jpg|200px|Potrawa z gotowanych razem nasion rozmaitych zbóż i roślin strączkowych]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/cooking-and-eating-mulgi-puder-traditional-mashed-potato-with-barley-in-the-mulgimaa-region-estonia-02081 Mulgi puder]'''''{{czyt|Mulgi puder}} – papka z gotowanych ziemniaków i kaszy jęczmiennej, podawana z wieprzowymi skwarkami i smażoną cebulą, typowa dla południowoestońskiego regionu Mulgimaa || align=left data-sort-value="Estonia" | [[File:EST.svg|border|27px|]] Estonia || 2024 || [[File:Mulgi puder.jpg|200px|Mulgi puder]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/nawrouz-novruz-nowrouz-nowrouz-nawrouz-nauryz-nooruz-nowruz-navruz-nevruz-nowruz-navruz-02097 Nouruz]''' – perski Nowy Rok, obchodzony w równonoc wiosenną m.in. poprzez spożycie uroczystego posiłku
| style="text-align: left" data-sort-value="Afganistan Azerbej" | [[File:AFG.svg|border|27px|]] Afganistan, [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan, [[File:IND.svg|border|27px|]] Indie, [[File:IRQ.svg|border|27px|]] Irak, [[File:IRN.svg|border|27px|]] Iran, [[File:KAZ.svg|border|27px|]] Kazachstan, [[File:KGZ.svg|border|27px|]] Kirgistan [[File:MNG.svg|border|27px|]] Mongolia {{small|(2024)}}, [[File:PAK.svg|border|27px|]] Pakistan, [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan, [[File:TUR.svg|border|27px|]] Turcja, [[File:TKM.svg|border|27px|]] Turkmenistan, [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2016 || [[File:Nouruz.jpg|200px|Nouruz]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/nsima-culinary-tradition-of-malawi-01292 Nsima]''' – wschodnioafrykańska papka z mąki kukurydzianej || align=left data-sort-value="Malawi" | [[File:MWI.svg|border|27px|]] Malawi || 2017 || [[File:Nsima.jpg|200px|Nsima]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/oku-noto-no-aenokoto-00271 Oku-noto no Aenokoto]'''''{{czyt|奥能登のあえのこと}} – obrzęd odprawiany dwa razy w roku przez rolników z półwyspu Noto w Japonii, polegający na zaproszeniu ducha pola ryżowego do swojego domu na ofiarną ucztę złożoną m.in. z ryżu, fasoli i ryby || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2009 || [[File:Oku-noto no Aenokoto.jpg|200px|Oku-noto no Aenokoto]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/oshituthi-shomagongo-marula-fruit-festival-01089 Oshitushi shomagongo]''''' – święto zbiorów dzikich owoców maruli, z których lud Owambo w północnej Namibii wyrabia wino zwane ''omagongo'' || align=left data-sort-value="Namibia" | [[File:NAM.svg|border|27px|]] Namibia || 2015 || [[File:Oshituthi shomagongo.jpg|200px|Oshituthi shomagongo]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-practices-for-the-making-and-consumption-of-cassava-bread-02118 Pieczywo z '''kassawy''',] czyli mąki z manioku, wyrabiane w basenie Morza Karaibskiego || align=left data-sort-value="Dominikana Haiti " | [[File:DOM.svg|border|27px|]] Dominikana [[File:HTI.svg|border|27px|]] Haiti [[File:HND.svg|border|27px|]] Honduras [[File:CUB.svg|border|27px|]] Kuba [[File:VEN.svg|border|27px|]] Wenezuela || 2024 || [[File:Pieczywo z kasawy.jpg|200px|Pieczywo z kasawy]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/gingerbread-craft-from-northern-croatia-00356 Pierniki północnochorwackie]''' – o różnych kształtach i bogato zdobione || align=left data-sort-value="Chorwacja" | [[File:HRV.svg|border|27px|]] Chorwacja || 2010 || [[File:Piernik z północnej Chorwacji.jpg|200px|Piernik z północnej Chorwacji]]
|-
| rowspan=2 | '''Pilaw''', zwany też '''[https://ich.unesco.org/en/RL/oshi-palav-a-traditional-meal-and-its-social-and-cultural-contexts-in-tajikistan-01191 palawem]''' (po tadżycku) lub '''[https://ich.unesco.org/en/RL/palov-culture-and-tradition-01166 palowem]''' (po uzbecku) – potrawa z ryżu, mięsa i warzyw przyrządzana w Azji zachodniej i środkowej || align=left data-sort-value="Tadzz" | [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan|| 2016 || rowspan=2 | [[File:Pilaw.jpg|200px|Pilaw]]
|-
| align=left data-sort-value="Uzbekistan" | [[File:UZB.svg|border|27px|]] Uzbekistan || 2016
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/beer-culture-in-belgium-01062 Piwo belgijskie]''' – występujące w takich stylach jak: piwo trappistów, klasztorne, ''saison'' czy ''lambik'', odpowiednio parowane z jedzeniem || align=left data-sort-value="Belgia" | [[File:BEL.svg|border|27px|]] Belgia || 2016 || [[File:Obiad z piwem belgijskim.jpg|200px|Obiad z piwem belgijskim]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/art-of-neapolitan-pizzaiuolo-00722 '''Pizza neapolitańska''',] dzieło sztuki lokalnych ''pizzaiuoli'' – pizza na cienkim cieście z dodatkiem oliwy, sosu pomidorowego, mozzarelli i bazylii || align=left data-sort-value="Wlzochy" | [[File:ITA.svg|border|27px|]] Włochy || 2017 || [[File:Pizza neapolitańska.jpg|200px|Pizza neapolitańska]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/gastronomic-meal-of-the-french-00437 Posiłek gastronomiczny Francuzów]''' – francuski zwyczaj wspólnego celebrowania dobrego jedzenia i picia podczas specjalnych okazji || align=left data-sort-value="Francja" | [[File:FRA.svg|border|27px|]] Francja || 2010 || [[File:Stół nakryty to posiłku gastronomicznego.jpg|200px|Stół nakryty to posiłku gastronomicznego]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-ways-of-making-artisan-minas-cheese-in-minas-gerais-02102 Queijo-de-minas]'''''{{czyt|Queijo-de-minas}} – tradycyjny ser krowi ze stanu Minas Gerais || align=left data-sort-value="Brazylia" | [[File:BRA.svg|border|27px|]] Brazylia || 2024 || [[File:Ser z Minas Gerais.jpg|200px|Sery z Minas Gerais]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/pyongyang-raengmyon-custom-01695 Raengmyon]'''''{{czyt|랭면 (raengmyon)}} – pochodzący z Pjongjangu chłodnik z makaronu gryczanego zalanego zimnym wywarem mięsnym z dodatkiem mięsa, warzyw i jajek || align=left data-sort-value="Korea Poz" | [[File:PRK.svg|border|27px|]] Korea Północna || 2022 || [[File:Raengmyon.jpg|200px|Raengmyon]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/knowledge-of-the-light-rum-masters-01724 Rum jasny kubański]''' – napój destylowany z melasy trzcinowej, składnik takich koktajli jak ''mojito'' czy ''daiquiri'' || align=left data-sort-value="Kuba" | [[File:CUB.svg|border|27px|]] Kuba || 2022 || [[File:Rum jasny kubański.jpg|200px|Rum jasny kubański]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/traditional-knowledge-and-skills-of-sake-making-with-koji-mold-in-japan-01977 Sake]'''{{czyt|酒 (sake)}} – japoński napój alkoholowy z ryżu fermentowanego przy użyciu pleśni ''kōji ''{{czyt|麹 (koji)}} || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2024 || [[File:Sake 1.jpg|200px|Sake]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/slava-celebration-of-family-saint-patrons-day-01010 Slava]''''' – dzień świętego patrona danej rodziny (rodzaj kolektywnych imienin) obchodzony w Serbii poprzez uroczysty posiłek, w którym główną rolę odgrywa slawski kołacz || align=left data-sort-value="Serbia" | [[File:SRB.svg|border|27px|]] Serbia || 2014 || [[File:Święcenie slawskich kołaczy.jpg|200px|Święcenie slawskich kołaczy]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/joumou-soup-01853 Soupe joumou]'''''{{czyt|Soupe joumou}} – zupa z dyni olbrzymiej albo piżmowej (odmiany ''giraumon'') z dodatkiem plantanów (zielonych bananów) i innych warzyw, wołowiny oraz przypraw, spożywana szczególnie w Święto Niepodległości Haiti (1 stycznia) || align=left data-sort-value="Haiti" | [[File:HTI.svg|border|27px|]] Haiti || 2021 || [[File:Soupe joumou.jpg|200px|Soupe joumou]]
|-
| [https://ich.unesco.org/en/RL/culture-of-sumanak-sumalak-cooking-02336 '''Sumanak''' albo '''sumalak'''] – słodka pasta, przypominająca trochę budyń czekoladowy, wyrabiana w środkowej Azji z mielonych kiełków pszenicy długo gotowanych z wodą, olejem i mąką, spożywana zwłaszcza na święto Nouruz (perski Nowy Rok) || align=left data-sort-value="Tadżykistan" | [[File:TJK.svg|border|27px|]] Tadżykistan || 2025 || [[File:Sumanak.jpg|200px|Sumanak]]
|-
|data-sort-value="Szzliwowica" | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/social-practices-and-knowledge-related-to-the-preparation-and-use-of-the-traditional-plum-spirit-ljivovica-01882 Śliwowica serbska]''' – destylowana ze śliwek w warunkach domowych || align=left data-sort-value="Serbia" | [[File:SRB.svg|border|27px|]] Serbia || 2022 || [[File:Serbska śliwowica.jpg|200px|Serbska śliwowica]]
|-
|data-sort-value="Szzwiezzto Smoczych Lzzodzi" | '''[https://ich.unesco.org/en/RL/dragon-boat-festival-00225 Święto Smoczych Łodzi]''' – obchodzone w Chinach na pamiątkę tego, jak poeta Qū Yuán{{czyt|屈原 (Qū Yuán)}} (IV/III w.p.n.e.) – niczym Wanda Krakówna – w obliczu obcej inwazji utopił się w rzece. W ramach obchodów spożywa się ''zongzi'',{{czyt|粽子 (zongzi)}} czyli czworościenne knedle z kleistego ryżu z mięsnym lub słodkim nadzieniem, które gotuje się zawinięte w liście bambusa, oraz pije się ''xiónghuáng jiǔ'',{{czyt|雄黃酒 (xiónghuáng jiǔ)}} czyli wino ryżowe lub jaglane z dodatkiem sproszkowanego realgaru (czerwonego minerału złożonego głównie z siarczku arsenu). || align=left data-sort-value="Chiny" | [[File:CHN.svg|border|27px|]] Chiny || 2009 || [[File:Święto Smoczych Łodzi.jpg|200px|Święto Smoczych Łodzi]]
|-
| '''[https://ich.unesco.org/en/RL/tandir-craftsmanship-and-bread-baking-in-azerbaijan-02120 Tandir]''' – gliniany piec służący głównie (ale nie tylko) do wypieku płaskich drożdżowych chlebów || align=left data-sort-value="Azerbej" | [[File:AZE.svg|border|27px|]] Azerbejdżan || 2024 || [[File:Tandir 1.jpg|200px|Chleby pieczone w tandirze]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/tomyum-kung-01879 Tom yum kung]'''''{{czyt|Tom yum kung}} – typowa dla środkowej Tajlandii kwaśno-pikantna zupa z trawą cytrynową, limonką, liśćmi kaffiru, galanganem, szalotką, ostrą papryczką i słodkowodnymi krewetkami || align=left data-sort-value="Tajlandia" | [[File:THA.svg|border|27px|]] Tajlandia || 2024 || [[File:Tomyum kung.jpg|200px|Tom yum kung.jpg]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/RL/washoku-traditional-dietary-cultures-of-the-japanese-notably-for-the-celebration-of-new-year-00869 Washoku]'''''{{czyt|和食 (washoku)}} – tradycyjna kuchnia japońska celebrowana szczególnie podczas obchodów Nowego Roku || align=left data-sort-value="Japonia" | [[File:JPN.svg|border|27px|]] Japonia || 2013 || [[File:Washoku.jpg|200px|Washoku]]
|-
| '''''[https://ich.unesco.org/en/USL/xeedho-02001 Xeedho]''''' – ozdobne naczynie albo kosz wypełniony suszoną wielbłądziną lub wołowiną, w tradycji etnicznych Somalijczyków wręczany przez teściową jako prezent ślubny dla pana młodego. ⚠️ Wpisane na listę dziedzictwa zagrożonego. || align=left data-sort-value="Dzzibuti" | [[File:DJI.svg|border|27px|]] Dżibuti || 2023 || [[File:Xeedho.jpg|200px|Xeedho]]
|}

{{Nawigacja}}
[[en:World Culinary Heritage]]

Stanisław Leszczyński i czterdziestu rozbójników

2026-06-14T09:43:53Z

Kpalion: /* Od Stohrera do Savarina */

{{data|20 kwietnia 2019}}
[[File:babà da infornare.jpg|thumb|Neapolitańskie ''babà al rum'' w foremkach. To zdjęcie i następne pochodzą z bloga ''[https://profumodilievito.blogspot.com/search?q=baba Profumo di lievito]'' (''Zapach drożdży'').]]
Wielkanoc już jutro, a to dobra okazja, żeby napisać coś o babach. Tych drożdżowych. Ale zanim przejdziemy do polskich bab wielkanocnych, zajmijmy się babami rumowymi, które mieszkańcy Neapolu uważają za swoją tradycyjną i jedyną w swoim rodzaju regionalną specjalność.

== ''Si ’nu babà'' ==
''Babà al rum'' to babeczka drożdżowa, przypominająca nieco przerośnięty ''cupcake''. Wypieka się, przeważnie więcej niż jedną na raz, w puszkowatych foremkach, z których ciasto wyrasta, tworząc charakterystyczny kształt grzyba. Po upieczeniu, wyjęciu z foremek i ostudzeniu, babeczki moczy się przez kilka godzin w rzadkim syropie z dodatkiem rumu (stąd ''al rum'' w nazwie) bądź innego mocnego alkoholu (np. ''limoncello'', czyli lokalnego likieru cytrynowego). Przysmak ten jest w Neapolu na tyle lubiany, że słowo ''babà'' stało się w miejscowym narzeczu synonimem czegoś lub kogoś szczególnie słodkiego czy atrakcyjnego. „''Si 'nu babà''” powiedziane do kobiety znaczy mniej więcej tyle, co po polsku „fajna babka jesteś”. Ale ile wspólnego ma neapolitański ''babà'' (tak, to rzeczownik rodzaju męskiego!) z polską ''babą''?

Oto co na temat pochodzenia owego wypieku i jego nazwy napisała pani Carla Nuti, psycholożka badająca podobieństwo ludzkich osobowości do deserów:
{{clear}}

[[File:babà crema.jpg|thumb|upright|Neapolitański ''babà al rum'' z kremem]]
{{ Cytat
| „Tu si nu babà!” [dosłownie: „ty jesteś babà!”] to komplement, którym neapolitańczycy mówią swoim sympatiom, iż są kochane, piękne, atrakcyjne i słodkie.

Babà, prawdziwie neapolitańska specjalność, ma w rzeczywistości pochodzenie polskie. Mówi się, że Stanislao Leszczinski [sic], król polski i wielki smakosz, pewnego dnia odsunął ze złością talerz z deserem, w którym nie gustował, wylewając nań niechcący rum, co nadało ciastu bardziej zachęcający zapach i wygląd, podbijając tym samym królewskie podniebienie. Ten sam władca nazwał ów przysmak imieniem Ali Baby, postaci z Baśni tysiąca i jednej nocy.

Babà najpierw pojawił się w Paryżu, a dopiero później w Neapolu, dokąd sprowadzili go monslù, czyli kucharze zatrudnieni przez partenopejskie [tj. neapolitańskie] rodziny szlacheckie, i gdzie uzyskał swój charakterystyczny kształ grzyba. Ja lubię wypiekać to ciasto w formie okrągłej z dziurą pośrodku i dekorować je małymi babeczkami oraz kremem lub bitą śmietaną, choć „prawdziwi” neapolitańczycy uważają takie dodatki za świętokradztwo.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Nuti
| imię = Carla
| tytuł = Una psicologa in cucina
| url = https://books.google.dk/books?id=Hq43aMpr7lsC&pg=PA107&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjg55KNnrThAhWBpYsKHSgcA-0Q6AEIKjAA
| wydawca = Sovera Edizioni
| miejsce = Roma
| rok = 2011
| strony = 107
}}, tłum. własne
| oryg = «Tu si nu babà!!!», complimento che i napoletani fanno alla loro ragazza per dirle che è amabile, bella, attraente e dolce.

Il babà, specialità prettamente napoletana, ha in realtà un'origine polacca. Si racconta che Stanislao Leszczinski (Re di Polonia), uomo molto goloso, un giorno, allontanando rabbiosamente il piatto contenente un dolce che amava poco, fece cadere su questo del rhum donandogli un profumo en un aspetto invitante, tanto de conquistare il palato del Re. Fu lo stesso Sovrano, inspirandosi ad Alì Babà, personaggio del libro “Le Mille e una Notte”, a dare il nome a questa leccornia.

Il babà arrivò prima a Parigi e poi a Napoli con i “monslù” (cuochi delle famiglie nobili partenopee), dove assunse la sua forma caratteristica a fungo. A me piace prepararlo tondo con il buco centrale, decorato con piccoli babà e servito con crema o panna montata. Questi sapori aggiunti, sono per i napoletani “veraci”, un vero sacrilegio.
}}

Pan Fabrizio Mangoni, który sam siebie określa jako – „jak Leszczyński – urbanistę i smakosza”, jeszcze barwniej opisał moment rzekomego wynalezienia baby przez byłego króla polskiego:

[[File:Baba al rhum.jpg|thumb|Słoiki włoskich babeczek w zalewie rumowej lub cytrynówkowej]]
{{ Cytat
| Złocista, pofalowana, gąbczasta powierzchnia właśnie oderwała się od formy. Przypominała coś pomiędzy turbanem a pagodą, architekturę koncentrycznych kręgów zwężających się ku górze, ale o nowej konsystencji. Stanislao zrozumiał od razu, iż osiągnął wreszcie to, czego pragnął. W dotyku była miękka i elastyczna. W delikatności i zapachu, który z niej emanował, było coś absolutnie nowatorskiego. Nawet nie skosztowawszy, wiedział już, że wynalazł deser, nie mający nic wspólnego z tymi, które istniały w jego kraju i w jego czasach; osiągnął rzadko spotykany punkt równowagi pomiędzy zwartością i lekkością. Trochę jak we własnym życiu.

Tak rozpoczyna się historia długiej podróży baby, mitycznego deseru wynalezionego w połowie XVIII w. przez Stanislao Lekzinskyego [sic], byłego króla Polski, a wówczas księcia Lotaryngii. Podróży, która miała wiele związków z Orientem. Stanislao przez długi czas przebywał w niewoli tureckiej, dzięki czemu mógł dobrze poznać architekturę tej ziemi, która później stała się inspiracją dla pawilonów, zdobiących – obok wielkiego teatru automatów – jego pałac książęcy. Z początku babà był suchy, wypełniony rodzynkami smyrneńskimi i korynckimi, a przede wszystkim rozsiewał woń szafranu. Z uwagi na jego egzotykę oraz niespotykany wcześniej smak i konsystencję, Stanislao nazwał go Ali Babą, ku czci jednego z bohaterów Baśni tysiąca i jednej nocy, których francuski przekład miał okazję przeczytać podczas pobytu w sułtańskim więzieniu w Konstantynopolu.
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Festival della letteratura di viaggio
| nazwisko r = Mangoni
| imię r = Fabrizio
| rozdział = I viaggi del Babà
| adres rozdziału = http://www.festivaletteraturadiviaggio.it/altrove/cibi/viaggi-del-baba.htm
| wydawca = Società Geografica Italiana Onlus
| miejsce = Roma
| rok = 2017
}}, tłum. własne
| oryg = La superficie dorata, a balze, spugnosa, si era appena staccata dalla forma. Ricordava qualcosa a metà tra il turbante e la pagoda, architettura di cerchi concentrici e digradanti verso l'alto, di una consistenza nuova. Che rispondesse ai suoi desideri Stanislao lo capì subito. Ne saggiò l'elasticità al tatto, e si presentava soffice. Il senso di morbidezza e il profumo che emanava ne facevano un'assoluta novità. Anche senza averlo ancora assaggiato, sapeva di aver inventato un dolce che non aveva niente a che vedere con gli altri della sua terra e della sua epoca; un raro punto di equilibrio tra consistenza e leggerezza. Un po' come la sua vita.

Con queste parole si apre il racconto del lungo viaggio del Babà, un dolce mitico, inventato a metà del Settecento da Stanislao Lekzinsky, ex re di Polonia e al momento dell'invenzione duca di Lorena. Viaggio che presenta molti legami con l'Oriente. Stanislao era sto a lungo prigioniero dei turchi, e lì ha potuto studiare e disegnare le architetture di quella terra, che ispireranno più tardi lo stile dei Pavillons che decoreranno il suo palazzo ducale, insieme ad un enorme teatro di automi. Il babà, all'inizio era secco, aveva nell'impasto l'uvetta di Smirne e di Corinto e, soprattutto, portava il profumo dello zafferano. Per l'esotismo, la novità del sapore e della consistenza del dolce Stanislao decise di chiamarlo l'Alì Babà, in omaggio alle Mille e Una Notte, il cui testo francese aveva potuto leggere proprio durante il suo soggiorno – prigione presso il Sultano di Costantinopoli.
}}

Ile z tego jest prawdą? Czy Stanisławowi Leszczyńskiemu rzeczywiście należy się chwała za wynalezienie rumowych babeczek i czy faktycznie ich nazwa pochodzi od imienia legendarnego arabskiego rzemieślnika, który wykradł sezamowy skarb czterdziestu rozbójnikom? Spróbujmy dotrzeć po nitce do kłębka; a nitka, jak widać z powyższych cytatów, prowadzi nas najpierw do Francji.

== Babaorum ==
[[File:Babaorum.jpg|thumb|upright|Galia pod panowaniem rzymskim ok. 50 r.p.n.e. wg Goscinnego i Uderza]]
Według jednej z popularnych publikacji dotyczących historii Francji, początki baby rumowej sięgają starożytności. Otóż francuskie określenie tego deseru, ''baba au rhum'' może pochodzić od nazwy rzymskiego obozu warownego Babaorum. Był to jeden z czterech obozów rzymskich, otaczających w czasach Juliusza Cezara ostatnią niezależną wioskę Galów w Armoryce. Pozostałe trzy nazywały się Laudanum, Petibonum i Aquarium.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Goscinny
| imię = René
| nazwisko2= Uderzo
| imię2 = Albert
| tytuł = Astérix : Le Combat des chefs
| wydawca = Hachette
| miejsce = Paris
| rok = 2013
| strony = 3
}}</ref>

Ale już inne źródło, biblia francuskiej kuchni, ''Larousse Gastronomique'' potwierdza wersję, w której to Stanisław Leczczyński wynalazł ów alkoholizowany wypiek i nazwał go imieniem postaci z arabskiej baśni.

{{ Cytat
| Baba to ciasto drożdżowe, czasem z dodatkiem rodzynek i nasączone po upieczeniu syropem na bazie rumu (albo kirschu [alzackiego winiaku czereśniowego]). Wynalezienie baby zawdzięczamy łakomstwu króla polskiego Stanislasa Leszczynskiego (1677–1766), który, na wygnaniu w Lotaryngii, uznał kouglof [alzacką babkę] zbyt suchym i wpadł na pomysł, by skropić go rumem. Jako wierny czytelnik Baśni tysiąca i jednej nocy, nazwał ten wynalazek imieniem swojego ulubionego bohatera, Ali Baby. Wypiek ten odniósł wielki sukces na dworze w Nancy [stolicy Lotaryngii]. Pasztetnik o nazwisku Stohrer, który tam przebywał, udoskonalił przepis i uczynił zeń specjalność swojej ciastkarni przy ulicy Montorgueil w Paryżu, pod uproszczoną nazwą „baba”.
| źródło = {{Cyt
| inni = red. Joël Robuchon
| tytuł = Larousse Gastronomique
| rok = 1997
| strony = 76
| url = https://archive.org/details/DictionnaireLarousseGastronomique/page/n76
}}, tłum. własne
| oryg = Baba — Gâteau de pâte levée, parfois additionnée de raisins secs et imbibée, après cuisson, d’un sirop au rhum (ou au kirsch). La création du baba serait due à la gourmandise du roi de Pologne Stanislas Leszczynski (1677–1766), exilé en Lorraine : trouvant le kouglof trop sec, il imagina de l'arroser de rhum. Lecteur assidu des Mille et Une Nuits, il aurait baptisé cet apprêt du nom de son héros favori, Ali Baba. Le gâteau eut un grand succès à la cour de Nancy. Le pâtissier Stohrer, qui y avait séjourné, perfectionna la recette et en fit la spécialité de sa maison de la rue Montorgueil, à Paris, sous le simple nom de « baba ».
}}

Jak się jednak okaże, ''Larousse Gastronomique'' jako źródło wiedzy historycznej nie jest dużo bardziej wiarygodny od ''Astérixa''. Bo w końcu dlaczego miałby Leszczyński wziąć alzacki ''kouglof'' i dodać do niego alzacki ''kirsch'', siedząc nie w Alzacji, ale w Lotaryngii? I czy w ogóle przepis opracował sam król, a nie któryś z jego zawodowych pasztetników-ciastkarzy, jak choćby wspomniany Stohrer? A przede wszystkim, dlaczego Polak miałby nazywać ciasto drożdżowe imieniem jakiegoś Ali Baby, jeśli w jego własnym języku już od dawna takie ciasto nazywano babą?

Wygląda na to, że nie ma wyjścia i trzeba sprawdzić dokładniej, co wspólnego miał Stanisław Leszczyński z babami. Na podstawie jego biografii można by nakręcić kilka filmów akcji, ale postaram się możliwie zwięźle nakreślić historię jego życia i jego epoki.

== Od Sasa do Lasa ==
[[File:Uczta koronacyjna Stanisława Leszczyńskiego.jpg|thumb|upright|left|Uczta koronacyjna Stanisława Leszczyńskiego]]
Rzeczpospolita wkroczyła w XVIII wiek jako podupadające mocarstwo w unii personalnej z małą, ale bogatą Saksonią pod berłem Augusta II Wettina. Tuż przed końcem poprzedniego stulecia (1698), wracając z wielkiego rekonesansu po Europie, Augusta odwiedził w Polsce car rosyjski Piotr Wielki. Obaj panowie byli rośli, niezwykle silni i mocnogłowi, więc urządzili sobie kilkudniową pijatykę przerywaną zawodami w łamaniu podków gołymi rękami i strzelaniu z armat do byle czego. A przy okazji postanowili rozprawić się ze Szwecją. Jak pomyśleli, tak zrobili i niedługo później (1700) koalicja sasko-rosyjsko-duńska zaatakowała to nadbałtyckie imperium. Jak wiele pijackich pomysłów, tak i ten nie udał się zupełnie tak, jak się spodziewali. Szwedzi rozgromili Duńczyków na Zelandii, Rosjan pod Narwą i Sasów nad Dźwiną, po czym wkroczyli na terytorium Polski. Polscy senatorowie próbowali tłumaczyć królowi szwedzkiemu Karolowi XII, że August wypowiedział mu wojnę jako elektor saski, a nie jako król neutralnej Rzeczypospolitej, ale nie na wiele to się zdało. Szwedzi zajęli Wilno, Warszawę, Poznań i Kraków (1702), a Karol zaczął rozglądać się za nowym królem dla Polski. Syn poprzedniego króla, Jakub Sobieski, odpadał, bo August uwięził go u siebie w Saksonii (1704).

Antysaska opozycja w Polsce wysłała do króla Karola delegację z wojewodą poznańskim Stanisławem Leszczyńskim na czele. Młody, przystojny, oczytany i elokwentny wojewoda tak oczarował Karola, że ten uznał go za idealnego kandydata na swoją marionetkę na polskim tronie i wkrótce przeprowadził jego elekcję. Sejm elekcyjny 1705 r., pierwszy w dziejach Polski, który dokonał się w otoczeniu obcych wojsk, był powszechnie uznany za farsę, ale zgodnie z życzeniem szwedzkiego króla wybrał 28-letniego Leszczyńskiego na następcę zdetronizowanego Sasa. Koronacja też nie miała dużo wspólnego z polskim obyczajem – odbyła się nie na Wawelu, ale w Warszawie, dokonał jej arcybiskup lwowski zamiast prymasa, a w miejsce korony używanej od czasów Łokietka, Karol użyczył Leszczyńskiemu specjalnie na tę okazję zrobionych insygniów, które mu zresztą zaraz po ceremonii zabrał. Panowanie Stanisława I w Polsce trwało niespełna cztery lata. Sytuacja diametralnie się zmieniła, gdy Rosjanie spuścili Szwedom łomot pod Połtawą (1709), skąd Karol uciekł na terytorium Turcji, urządzając na kilka lat swoją siedzibę w Benderach. August wrócił na polski tron, zaś Stanisław uciekł do szwedzkiego wówczas Szczecina, a stamtąd przedostał się do Turcji, żeby uzgodnić z Karolem, co dalej.

[[File:Colin Stanislas Ier.jpg|thumb|upright|Stanisław Leszczyński, król polski, książę Lotaryngii i Baru, u schyłku swoich dni]]
Bendery, miasteczko na obszarze dzisiejszego Naddniestrza (między Mołdawią a Ukrainą), to jedyne miejsce w Turcji Osmańskiej, w którym Leszczyński przebywał przez jakiś czas. Nigdy w życiu nie był w Konstantynopolu, ani tym bardziej w tureckiej niewoli. Ostatecznie (1714) Karol osadził Leszczyńskiego w należącym do Szwecji niemieckim księstewku Dwóch Mostów (Zweibrücken), gdzie zainspirowany architekturą tureckiego pogranicza eks-król zbudował sobie pałacyk o egzotycznej nazwie Tschifflik (z tureckiego ''çiftlik'', „gospodarstwo”). Niestety po śmierci swojego szwedzkiego protektora (1718) musiał się Leszczyński stamtąd wynieść, więc przeprowadził się do dość skromnej rezydencji w pobliskim Wissembourgu. Miejscowość ta leży w Alzacji, regionie zamieszkanym wówczas przez ludność niemieckojęzyczną, a który od niecałych czterdziestu lat należał do Francji (później Alzacja krążyła jeszcze jak piłeczka pingpongowa między Niemcami i Francją, ostatecznie pozostając w rękach tej drugiej). I być może tam Leszczyński pozostałby już do końca życia, gdyby nie dość nieoczekiwane przybycie dziewosłębów z Wersalu (1725), którzy poprosili Leszczyńskiego o rękę jego córki, królewny Marii, dla młodszego od niej o siedem lat króla francuskiego Ludwika XV. Maria okazała się idealną żoną – urodziła Ludwikowi dziesięcioro dzieci i nie przeszkadzała mu w relacjach z licznymi metresami. Jej rodzice, żeby być bliżej córki, przenieśli się do Chambord, jednego z najbardziej wypasionych zamków nad Loarą.

Tymczasem w Polsce panował znowu August II, aż wreszcie zakończył swój hulaszczy żywot, umierając na gangrenę po amputacji stopy cukrzycowej (1733). Leszczyński, licząc na pomoc ze strony zięcia, uznał, że to dobra okazja, by spróbować odzyskać polską koronę. Pojechał więc ''incognito'' do Warszawy, gdzie objawił się niespodziewanie na sejmie elekcyjnym i został wybrany – tym razem już legalnie – na króla. Jego wcześniejszą koronację uznano za ważną, więc nie trzeba było jej powtarzać. Jednak sytuacja sprzed niemal trzydziestu lat powtórzyła się, tylko na odwrót: obce wojska, tym razem rosyjskie, zajęły warszawską Pragę, gdzie urządziły konkurencyjną elekcję syna Augusta II, który wkrótce potem został w Krakowie ukoronowany jako August III (tym razem użyto tradycyjnych insygniów; żeby nie naruszyć zapieczętowanych zamków w drzwiach do skarbca wawelskiego, wydobyto je przez dziurę wybitą w ścianie). Stanisław uciekł z Warszawy do Gdańska, które to miasto dość długo i dzielnie stawiało opór Rosjanom. Oplatająca Europę sieć konkurencyjnych sojuszy zmieniła walkę o polski tron w międzynarodowy konflikt, który – choć zwany Polską Wojną Sukcesyjną – toczył się głównie we Włoszech i nad Renem. Francja szybko zajęła sąsiednią Lotaryngię, ale – nie licząc małego i nieudanego desantu na Westerplatte – Stanisławowi realnie nie pomogła. Gdańsk w końcu upadł, a Stanisław przebrany za chłopa uciekł (który to już raz?) do Królewca.

[[File:Baba au rhum chez roi Stanislas.jpg|thumb|left|Babeczka rumowa konsumowana na dworze króla Stanisława w Lunéville. Kadr z filmu Arnauda Sélignaca pt. ''Boska Émilie'' (2007).]]
Ostatecznie wojna skończyła się w ten sposób, że August III pozostał na warszawskim tronie, a Stanisław jako nagrodę pocieszenia dostał od zięcia Księstwo Lotaryngii i Baru (1737), gdzie już do końca życia tytułowano go królem i gdzie, jak ocenił Voltaire, uczynił „więcej dobrego niż wszyscy królowie Sarmatów mogli kiedy zdziałać na brzegach Wisły”.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Voltaire
| inni = tłum. Tadeusz Boy-Żeleński
| tytuł = Kandyd czyli optymizm
| url = https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kandyd.html#anchor-idm139931578756128
| miejsce = Warszawa
| rok = 1931
}}</ref> Do dziś zresztą Lotaryńczycy wspominają Leszczyńskiego jako króla Stanisława Dobroczyńcę (''Stanislas le Bienfaisant''), choć dorobił się tej pochlebnej opinii trochę na zasadzie „dobry car, źli bojarzy”, nareszcie realizując w swym pałacu w Lunéville (bo to tam spędzał większość czasu, zamiast w stołecznym Nancy) swoje marzenia o oświeconym panowaniu w otoczeniu filozofów i artystów, a zarządzanie księstwem na co dzień pozostawiając przysłanemu z Francji kanclerzowi, którym był powszechnie znienawidzony markiz de La Galaizière.

Choć Leszczyński i Wettinowie byli zaciekłymi przeciwnikami politycznymi, to łączyło ich zamiłowanie do dobrego jedzenia, słodkości, wina i kobiet. W Polsce panowanie Augusta III przyniosło wreszcie dłuższy okres upragnionego pokoju, zwanego Saskimi Ostatkami, kiedy to szlachta – za przykładem magnatów i samego króla Sasa – jadła, piła i popuszczała pasa. Tymczasem Stanisław w swoim „małym Wersalu” w Lunéville gościł Voltaire’a, Rousseau i Monteskiusza, zabawiał się teatrem automatów w swoich egzotycznych ogrodach i zajadał się równie fantazyjnymi kompozycjami z lodów i cukrów przyrządzonymi przez swego nadwornego cukiernika Josepha Gillers. Choć roztył się straszliwie, to przeżył Augusta III, ale nie próbował już wracać na polski tron, na który imperatorowa Katarzyna Wielka wybrała jego imiennika, Stanisława Poniatowskiego (1764).

Jeden z najkrócej panujących, ale za to najdłużej żyjący król polski odszedł w 1766 r. wyjątkowo paskudną śmiercią. Mówi się, że król chciał odpalić fajkę, albo po prostu się zamyślił przy kominku. Ale też odlewanie się do kominka nie było wtedy niczym nadzwyczajnym, a sędziwym monarchom nie zawsze chciało się dreptać tam, gdzie król piechotą chodzi. W każdym razie ubranie na Leszczyńskim zapaliło się, a władca zmarł od rozleglych poparzeń po kilku dniach męczarni.

'''''TL;DR:''''' Stanisław Leszczyński został królem polskim, potem go wygnano, przez jakiś czas mieszkał w Alzacji, później znów został królem polskim, znowu go wygnano, a resztę życia spędził jako książę Lotaryngii. Przez całe życie, a zwłaszcza pod koniec, lubił dobrze zjeść. Ale póki co, nie dowiedzieliśmy się niczego nowego o babach.

== Ach te baby! ==
{{Video|url=https://www.youtube.com/watch?v=xvXyhC27buU|szer=300|poz=right|opis=Eugeniusz Bodo śpiewa ''Ach te baby'' w filmie Michała Waszyńskiego ''Zabawka'' (1933)}}
„Baba” jest w języku polskim słowem niezmiernie wieloznacznym. Jest to, jakby powiedział prof. Miodek, wyraz o słoworodzie naturalnym, razem z „mamą”, „tatą”, czy „cycem”. Pierwotne prasłowiańskie znaczenie to „matka jednego z rodziców”, a przez rozszerzenie – „jakakolwiek starsza kobieta”. W dawnej Polsce „babą” nazywano też chłopkę, a z czasem też jakąkolwiek kobietę nieokrzesaną i gburowatą; jest więc „baba” żeńskim odpowiednikiem „chama”, a przeciwieństwem „pani”. Baba to również drobna handlarka, bo dawniej wieśniaczki przyjeżdżały do miast sprzedawać swoje produkty, ale też zielarka, znachorka, akuszerka, czy po prostu wiedźma. Baba może być wreszcie określeniem kobiety (zwłaszcza zamężnej lub owdowiałej) w dowolnym wieku, a w szczególności własnej żony, czyli „swojej baby”. Kiedy Eugeniusz Bodo śpiewał o babach, to miał chyba na myśli kobiety w ogóle. A może jednak ciasta?

{{ Cytat
| <poem>Kochane baby, ach te baby!
Człek by je łyżkami jadł.</poem>
| źródło = Jerzy Nel, ''Ach te baby'' (1933)
}}

[[File:Adam Setkowicz.jpg|thumb|left|upright=.6|Dziewczę w stroju krakowskim niosące babę wielkanocną, której wizualnym przedłużeniem jest jego (tzn. dziewczęcia) pofałdowana spódnica (1936)]]
Zwłaszcza jeśli „babę” zdrobnić do „babki”, to może już być kobietą młodą i atrakcyjną; ale trzeba uważać, bo jeśli zdrobnimy ją jeszcze bardziej, to zostanie „babcią”. Oprócz tego są też [https://www.google.com/search?q=baby+kamienne&tbm=isch pogańskie kamienne posążki] tradycyjnie nazywane „babami”.<ref>{{Cyt
| inni = red. Piotr Żmigrodzki
| tytuł = Wielki Słownik Języka Polskiego
| rozdział = Baba
| adres rozdziału = https://www.wsjp.pl/do_druku.php?id_hasla=50227&id_znaczenia=0
| wydawca = Instytut Języka Polskiego PAN
}}</ref> A od którego z tych znaczeń pochodzi „baba” w sensie ciasta? Do końca nie wiadomo. Może stąd, że gotowe ciasto przypominało kamienną figurę? A może długą, plisowaną, rozszerzającą się ku podłodze, babciną spódnicę? A może po prostu dlatego, że właśnie starsze kobiety miały największe doświadczenie w trudnej sztuce wypieku drożdżowych ciast?

Wypiek pięknych i puszystych bab był bowiem jedną z najtrudniejszych sztuk, z jakimi musiały mierzyć się domowe kucharki, a baba zbyt przypieczona, opadnięta czy zakalcowata stanowiła dla każdej gospodyni kompromitację. Zaczynano więc od starannego doboru składników – najlepszej jakości mąki pszennej, drożdży piwnych i świeżego masła. Następnie trzeba było jak najmocniej rozpalić piec, aby jak najdłużej utrzymał w miarę stałą temperaturę, i wstawić do niego formy – dobrze wyczyszczone i zalane ciastem. Wtedy przychodziła kolej na czynności niemal magiczne, których celem było niedopuszczenie, by baby się „przeziębiły” i opadły. Uszczelniano okna i drzwi, żeby nie było przeciągów, w pobliżu pieca chodziło się na palcach i mówiło szeptem, a wyjęte z pieca baby układano do wystygnięcia na puchowej pościeli. No i oczywiście wstęp do kuchni był całkowicie zabroniony mężczyznom; wyrób bab był czysto babską sprawą.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Łozińska
| imię = Maja
| nazwisko2= Łoziński
| imię2 = Jan
| tytuł = Historia polskiego smaku: Kuchnia, stół, obyczaje
| wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN
| miejsce = Warszawa
| rok = 2012
| strony = 173–174
}}</ref>

[[File:Michał Elwiro Andriolli, Kłopoty wielkanocne.jpg|thumb|Te baby wpuściły mężczyznę do kuchni i baba im nie wyszła.]]

{{ Cytat
| <poem>„Jako puch jesteś” – tak wyrzekł poeta,
Który na babach znał się także przecie,
A ja to stwierdzam i wierzę poecie,
Bowiem największa dziś baby zaleta,
A dla gospodyń chluba i podnieta,
Gdy skosztowawszy: „jak puch!” im powiecie.</poem>
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Gloger
| imię = Zygmunt
| tytuł = Rok polski w życiu, tradycyi i pieśni
| url = https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/5199/edition/5002/content?ref=desc
| rozdział = Baba
| wydawca = Jan Fiszer
| miejsce = Warszawa
| rok = 1900
| strony = 198
}} }}

W każdym razie słowo „baba” w znaczeniu „ciasto” pojawiło się w polszczyźnie już co najmniej XVII w.,<ref>{{Cyt
| inni = red. Włodzimierz Gruszczyński
| tytuł = Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku
| rozdział = Baba
| adres rozdziału = https://sxvii.pl/index.php?strona=haslo&id_hasla=1295
| wydawca = Instytut Języka Polskiego PAN
| miejsce = Warszawa
}}</ref> więc nie bardzo wiadomo, dlaczego Leszczyński miałby je na nowo urabiać od Ali Baby.

== Od Stohrera do Savarina ==
[[File:Nos petits Alsaciens chez eux; notes et souvenirs d'artiste, par P. Kauffmann; (1918) (14566626019).jpg|thumb|upright|Małe Alzatki niosące ''Kugelhopf'' z okazji święta Trzech Króli]]

O ile samo słowo „baba” jest niewątpliwie pochodzenia słowiańskiego (więc nie było potrzeby zapożyczania go z języka arabskiego), to nie ma powodów sądzić, że drożdżowe ciasto wypiekane w formie o kształcie turbana jest rdzennie polskim, czy w ogóle słowiańskim, wymysłem. Takie same ciasta, choć znane pod różnymi nazwami, od dawna wypieka się w całej środkowej Europie, od Holandii, poprzez Alzację, Niemcy, Szwajcarię, Austrię, Czechy, Polskę, aż po Rosję. W krainach niemieckojęzycznych nosiło ono nazwę „''Gugelhupf''” lub „''Kugelhupf''”. Że ''Kugelhupf'' nie musiał być zawsze na słodko, świadczy fakt, że na polskich Kresach Wchodnich do tej pory jada się babkę ziemniaczaną z cebulą i boczkiem (w wersji żydowskiej bez boczku), a mówi się na nią „kugel”, „kugiel”, bądź (po litewsku) „''kugelis''”.

Pochodzenie tej nazwy jest bardziej zagadkowe niż naszej „baby”. W dzisiejszej niemczyźnie „''Kugel''” to „kula”, ale ciasta przecież nigdy nie robiono w takim kształcie. Być może ''Gugel'' pochodzi z łacińskiego ''cucullus'' („kaptur”), a ''Hupf'' to odpowiednik polskiego „hop”; ale co ma podskakujący kaptur do baby drożdżowej? Według pary słynnych niemieckich etymologów, braci Jacoba i Wilhelma Grimmów (którzy przy okazji badań nad językiem spisywali baśnie ludowe), ciasto rosło na drożdżach tak szybko, że aż podskakiwało, ale możliwe, że odnotowali po prostu ludową etymologię. A może chodzi o podskoki podczas tańca na weselach, na których podawano drożdżowe baby?

W Alzacji owo ciasto pieczono szczególnie chętnie, zwłaszcza na specjalne okazje, jak wesela właśnie, czy święto Trzech Króli. Skąd wzięła się jego nazwa, która w miejscowym dialekcie brzmi „''Kugelhopf''”, próbowano wyjaśniać legendami. Według jednej, był to wynalazek alzackiego księdza, który nazywał się Gérard Kugelhopf.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Krondl
| imię = Michael
| tytuł = Sweet Invention: A History of Dessert
| wydawca = Chicago Review Press
| rok = 2011
| strony = 173
| url = https://books.google.dk/books?id=Dt0RErSFvE8C&lpg=PA171&pg=PA17
}}</ref> Według ciekawszej, to sami Trzej Królowie, w drodze z Ziemi Świętej do Kolonii (gdzie do dziś znajdują się ich rzekome relikwie) zatrzymali się w malowniczym alzackim miasteczku o nazwie Ribeauvillé, gdzie w podzięce za gościnę podpowiedzieli miejscowemu piekarzowi Kugelowi przepis na ciasto, które ten formował później na kształt ich turbanów.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Perrier-Robert
| imię = Annie
| tytuł = Dictionnaire de la gourmandise
| rozdział = Kugelhopf
| adres rozdziału = https://books.google.dk/books?id=gk2xWRx5sgIC&lpg=PT242&pg=PT816
| wydawca = Robert Laffont
| miejsce = Paris
| rok = 2012
}}</ref>

[[File:Stohrer Paris.jpg|thumb|left|Wnętrze ciastkarni Stohrera w Paryżu]]
I tak dochodzimy wreszcie do rozwiązania zagadki. Leszczyński podczas swojego wygnania w Alzacji (między pierwszą a drugą utratą korony) zatrudniał na swym dworze miejscowych kucharzy, kredencerzy (odpowiedzialnych za nakrycie do stołu i przygotowanie potraw na zimno) oraz pasztetników (specjalistów od ciast). Ci ostatni zapewne podawali czasem alzacki kugelhopf swojemu pracodawcy, który musiał zauważyć, że niczym nie różni się on od polskiej baby. Najsłynniejszym pasztetnikiem-ciastkarzem, który zaczynał swoją karierę na dworze Leszczyńskiego, był Nicolas Stohrer (1706 – ok. 1781),<ref> {{Cyt
| nazwisko = Goldstein
| imię = Darra
| tytuł = The Oxford Companion to Sugar and Sweets
| nazwisko r = Field
| imię r = Elizabeth
| rozdział = Stohrer, Nicolas
| adres rozdziału = https://books.google.de/books?id=jbi6BwAAQBAJ&lpg=PA312&pg=PA657
| wydawca = Oxford University Press
| rok = 2015
| strony = 657
}} Prof. Loïc Bienassis twierdzi natomiast, że Nicolas Stohrer nigdy nie istniał, a cała jego postać została zmyślona w ramach XIX-wiecznego chwytu marketingowego (uwaga dodana 14 czerwca 2026 r.).</ref> którego królewna Maria po ślubie z królem Francji zabrała ze sobą do Wersalu. Dla młodego Stohrera oznaczało to najlepszy wpis do CV, o jakim mógł zamarzyć, a także okazję, by spopularyzować tradycyjny wypiek ze swych rodzinnych stron na francuskim dworze. Problemem była tylko jego niemiecka nazwa – dla Francuzów nie do wymówienia i nie do zapisania; Francuzi, jeśli muszą, to piszą ją na mniej więcej tyle sposobów (''cougloff, goglopf, gouglouff, guglhupf, kougelhopf, kouglhupf, kouglof'' itd.), co nazwisko Leszczyńskiego. O ileż prościej było nauczyć ich polskiego słowa „baba”, które Stohrer poznał pracując dla polskiego eks-króla!<ref>M. Krondl, ''op. cit.'', s. 171</ref> Już pół wieku później słowo to zaczyna pojawiać się w tekstach francuskich, na przykład w liście współautora ''Wielkiej Encyklopedii Francuskiej'', Denisa Diderota, w którym opowiada kochance o ucztach u barona d’Holbach na zamku Grand-Val w południowej Francji (czyli już dość daleko od Alzacji, Lotaryngii i Wersalu):
{{clear}}

{{ Cytat
| Zostanę tu jeszcze przez tydzień. Niech Pani prosi Boga, abym nie umarł z przejedzenia. Przywożą nam tu codziennie z Champigny najbardziej zajadłe i srogie węgorze, do tego podają małe arbuzy astrachańskie i kiszoną kapustę, i kuropatwy w kapuście, i młode kuropatwy à la crapaudine, i babeczki [des baba], i pasztety, i tarty, i ze dwanaście żołądków by trzeba mieć, żeby to wszystko pomieścić {{...}} Na szczęście zapijamy to w ilościach proporcjonalnych, więc wszystko wchodzi.
| źródło = {{Cyt
| inni = red. J. Assézat, Maurice Tourneux
| tytuł = Œuvres complètes
| nazwisko r = Diderot
| imię r = Denis
| rozdział = Lettres à Sophie Volland, CVI: Au Grandval, le 24 septembre 1767
| adres rozdziału = https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Diderot_-_%C5%92uvres_compl%C3%A8tes,_%C3%A9d._Ass%C3%A9zat,_XIX.djvu/256
| wydawca = Garnier
| miejsce = Paris
| tom = 29
| rok = 1876
| strony = 246
}}, tłum. własne
| oryg = J’ai encore huitaine à passer ici. Priez Dieu que je ne meure pas d’indigestion. On nous apporte tous les jours de Champigny les plus furieuses et les plus perfides anguilles, et puis des petits melons d’Astracan, puis de la sauerkraut, et puis des perdrix aux choux, et puis des perdreaux à la crapaudine, et puis des baba, et puis des pâtés, et puis des tourtes, et puis douze estomacs qu’il faudrait avoir {{...}} Heureusement on boit en proportion, et tout passe.
}}

W 1730 r. Stohrer postanowił otworzyć własną działalność i w pobliżu stacji końcowej powozów przyjeżdżającyh do Paryża od północy, przy ulicy Mont Orgueilleux (dziś Montorgueil 51), założył [https://stohrer.fr najstarszą działającą do dziś paryską ciastkarnię.] Czy podawano w niej baby-kuglofy? Pewnie tak. Czy były nasączane rumem? Raczej nie od razu. XVIII-wieczne źródła dość konsekwentnie podają, że baby barwi się szafranem i ozdabia rodzynkami, ale o rumie nie wspominają. Jeszcze na początku XIX w. słynny smakosz Grimod de La Reynière już przypisywał wynalezienie baby Leszczyńskiemu, ale nie była to jeszcze baba rumowa.

[[File:Baba zwyczajna.jpg|thumb|Baba zwyczajna Ze [https://polona.pl/item/dra-oetkera-przepisy-dla-skrzetnych-gospodyn,MTY0MjkxNDA/20/#item zbiorku przepisów] na ciasta wydanego po polsku w latach 1930. przez zakłady Dr. Oetkera w Oliwie (Wolne Miasto Gdańsk)]]
{{ Cytat
| Baba jest potrawą polską wynalezioną przez Stanisława Leczinskiego [sic], króla polskiego i wielkiego [sic] księcia Lotaryngii i Baru, władcę, który był wielkim smakoszem u schyłku swoich dni, a któremu nie była wcale obcą praktyka kuchenna. Szafran i rodzynki korynckie są głównymi przyprawami baby, jednakże niewielu kucharzy potrafi dobrze ją wykonać.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Reynière
| imię = Alexandre-Balthazar-Laurent Grimod de La
| tytuł = Manuel des amphytrions
| url = https://books.google.pl/books?id=vAs9QwAACAAJ&pg=PA170
| wydawca = Capelle et Renard
| miejsce = Paris
| rok = 1808
| strony = 170
}}, tłum. własne
| oryg = Le baba est un met polonais, de l'invention de Stanislas Leczinski, Roi de Pologne, et Grand-Duc de Lorraine et Bar, prince fort gourmand vers la fin de ses jours, et qui n'étoit point étragner à la pratique de la cuisine. Le safran et les raisins de Corinthe sont les principaux assaisonnements du baba, mais peu de cuisiniers savent bien le faire.
}}

Zresztą w przedrewolucyjnej Francji rum był rzadkością, głównie ze względu na zaporowe cła, którymi państwo chroniło producentów rodzimych koniaków i innych alkoholi. Dopiero na początku XIX w. nad Sekwanę zawitała z Anglii moda na poncz, którego składnikiem był sprowadzany z Karaibów rum z trzciny cukrowej. W latach 40. tegoż stulecia rum zaczął pojawiać się we francuskich przepisach na desery. I tak smakowita legenda o polskim królu, który macza suchy kuglof w rumie i nazywa go imieniem baśniowego bohatera, rozsypuje się jak domek z kart. Najlepiej podsumował to historyk jedzenia, pan Michael Krondl:

{{ Cytat
| Francuzi uwielbiają opowiadać anegdoty o swoim jedzeniu, a jeśli jeszcze uda się skojarzyć potrawę z jakąś znaną postacią, to tym lepiej. Niektóre z tych opowieści są prawdziwe, wiele jest zmyślonych, a bywają i takie, co jak napoleonka czy kremówka składają się z warstw kruchego faktu i puszystej fikcji. Nie da się ich ładnie rozdzielić, a nawet gdyby udało się zeskrobać całe wypełnienie, to pozostała prawda może okazać się nieco sucha.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Krondl
| imię = Michael
| tytuł = Sweet Invention: A History of Dessert
| wydawca = Chicago Review Press
| rok = 2011
| strony = 171
| url = https://books.google.dk/books?id=Dt0RErSFvE8C&lpg=PA171&pg=PA17
}}, tłum. własne
| oryg = The French love to tell anecdotes about their food, and if some eminent person can be attached to a dish, so much the better. Some of the tales happen to be true, many are made up, but in some cases the stories are like a napoleon or millefeuille made up of layers of crisp fact and frothy fiction. Pulling it apart neatly is almost impossible. What's more, once you've scraped away all the fluff, the truth you are left with can be a little dry.
}}

[[File:{{#setmainimage:Baba czekoladowa.jpg}}|thumb|Baba czekoladowa Ta fabryka Dr. Oetkera w Oliwie nadal działa i rozsiewa po okolicy charakterystyczny słodkawy zapach mleka w proszku. Wiem, bo mieszkam 400 m od niej.]]
Zanurzanie pojedynczych kawałków suchego ciasta w winie, kawie czy czekoladzie było niewątpliwie starą praktyką, ale to nie to samo co nasączanie całej baby przed podaniem. Kto zatem wpadł na taki pomysł? Tego nie wiemy, ale wiadomo na przykład, że w 1845 r. Auguste Julien, współwłaściciel ciastkarni przy placu de la Bourse w Paryżu, włączył do swojej oferty babeczki z kawałkami kandyzowanej skórki pomarańczy zamiast rodzynek i nasączane syropem na bazie rumu (albo kirschu). A że, jak już wiemy, Francuzi wolą te potrawy, które kojarzą im się z celebrytami, to nazwał tę babkę ''savarin''<ref>M. Krondl, ''op. cit.'', s. 172</ref> – od nazwiska słynnego smakosza, który nazywał się Jean-Anthelme Brillat-Savarin{{czyt|Jean-Anthelme Brillat-Savarin}} (1755–1826; jego ojciec nazywał się Brillat, ale zmienił nazwisko na Savarin, żeby dostać spadek po ciotce).<ref>{{Cyt
| inni = red. Joël Robuchon
| tytuł = Larousse Gastronomique
| rok = 1997
| strony = 141
| url = https://archive.org/details/DictionnaireLarousseGastronomique/page/n76
}}</ref>

Jeśli chodzi o charakterystyczny kształt baby czy gugelhupfa, który gdzieniegdzie nazywano też „głową Turka”, to podobne formy stosowali już starożytni Rzymianie ok. 200 r.n.e.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Adamson
| imię = Melitta Weiss
| tytuł = Food in Medieval Times
| url = https://books.google.de/books?id=jtgud2P-EGwC&lpg=PP1&pg=PA69
| wydawca = Greenwood Press
| rok = 2004
| strony = 69
}}</ref> Z czego wynika, że historia zatoczyła koło – z dawnego Rzymu, przez Niemcy, Polskę, Alzację, Francję, z powrotem do Włoch i neapolitańskich ''babà al rum''.

== Przepis ==
Historia zatoczyła też koło, gdy do Polski trafiły przepisy na niby polskie baby, ale nasączane alkoholizowanym syropem. Oto jeden z nich, na babki z ponczem na bazie araku (w tej wersji poncz dolewa się do ciasta przed upieczeniem):
{{ Cytat
| '''Poncz zwyczajny''': Funt cukru umoczyć w wodzie, poprzednio jednak trzeba go obetrzeć o skórkę 6 cytryn, włożyć natychmiast w rondelek i zagotować na syrop; mając już wyciśnięty i sok z 6 cytryn, wlać do syropu najprzód kwartę araku, a potem sok cytrynowy, potrzymać tak pod przykryciem, wtedy zlać esencję do butelki {{...}}

'''Babki ponczowe''': Dwa funty pięknej mąki zarobić kwaterką letniego mleka, 4 łyżkami albo łutami gęstych drożdży, dodać 10 jaj całych i ćwierć funta cukru; zostawić w ciepłym miejscu pod przykryciem na noc; a nazajutrz rano, dodać funt przetopionego letniego masła i półkwaterek esencji ponczowej. Wyrobić ciasto dokładnie, małe foremki wysmarować świeżym masłem, napełnić do połowy ciastem, po chwili rośnienia, wsadzić w piec umiarkowany na 3 kwadranse. Wyjąć z foremek na gorąco.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = L[eśniew]ska
| imię = Bronisława
| tytuł = Kucharz polski jaki być powinien: książka podręczna dla ekonomiczno-troskliwych gospodyń
| url = https://polona.pl/item/kucharz-polski-jaki-byc-powinien-ksiazka-podreczna-dla-ekonomiczno-troskliwych-gospodyn,MzU1NTg1Nw/187
| wydawca = S.H. Merzbach
| miejsce = Warszawa
| rok = 1856
| strony = 368, 424
}} }}

{{Przypisy}}
{{Nawigacja|poprz=Wierzynek – pierwszy polski restaurator?|nast=Jak Bernard z Wąbrzeźna piwo grodziskie wymodlił}}
{{Komentarze}}

[[Kategoria: Arak]]
[[Kategoria: Baba]]
[[Kategoria: Kirsch]]
[[Kategoria: Kremówka]]
[[Kategoria: Limoncello]]
[[Kategoria: Poncz]]
[[Kategoria: Rum]]
[[Kategoria: Savarin]]
[[Kategoria: August II]]
[[Kategoria: August III]]
[[Kategoria: Jean-Anthelme Brillat-Savarin]]
[[Kategoria: Denis Diderot]]
[[Kategoria: Joseph Gillers]]
[[Kategoria: Alexandre-Balthazar-Laurent Grimod de La Reynière]]
[[Kategoria: Stanisław Leszczyński]]
[[Kategoria: Bronisława Leśniewska]]
[[Kategoria: Maria Leszczyńska]]
[[Kategoria: Ludwik XV]]
[[Kategoria: Piotr I Wielki]]
[[Kategoria: Władysław IV Waza]]
[[Kategoria: Zygmunt Gloger]]
[[Kategoria: Nicolas Stohrer]]
[[Kategoria: Voltaire]]
[[Kategoria: Neapol]]
[[Kategoria: Paryż]]
[[Kategoria: Alzatczycy]]
[[Kategoria: Rzymianie starożytni]]
[[Kategoria: Starożytność]]
[[Kategoria: Nowożytność]]
[[Kategoria: Przepisy]]
[[Kategoria: Niemcy]]
[[Kategoria: Rosja]]
[[Kategoria: Turcja]]
[[Kategoria: Włochy]]
[[Kategoria: Kraków]]
[[Kategoria: Warszawa]]

[[en: Good King Stanislas and the Forty Thieves]]

Gastronomiczny Order Pomiana

2026-06-10T02:54:39Z

Kpalion: /* Bibliografia */

{{data|3 czerwca 2024}}
[[File:{{#setmainimage:Odznaka orderu Pomiana.jpg}}|thumb|upright=1.3|Odznaka Orderu Pomiana]]
Na aukcjach numizmatyczno-falerystycznych pojawia się od czasu do czasu takie dziwne odznaczenie jak Order Pomiana.<ref> {{Cyt
| tytuł = Rzeczpospolita
| nazwisko r = Miliszkiewicz
| imię r = Janusz
| nazwisko2 r = Belke
| imię2 r = Rafał
| rozdział = Mafia kolekcjonerska pod młotkiem
| adres rozdziału = https://www.rp.pl/ekonomia/art13653071-mafia-kolekcjonerska-pod-mlotkiem
| rok = 22 czerwca 2012
}}</ref> Chociaż nie był on nigdy odznaczeniem państwowym, to jego odznaki produkowała Mennica Państwowa, a dekoracji nimi dokonywano w polskich ambasadach z całym typowym dla tego rodzaju uroczystości zadęciem.

Odznaka orderowa ma formę trójkątnej, stylizowanej na kielich, złoconej tarczki o wymiarach 57×45 mm. Na kielichu wyobrażona jest w czarnej emalii głowa byka albo żubra ze skrzyżowanymi na niej nożem i widelcem. Odznakę wieszało się na żółto-czerwonej wstążce zakończonej metalową zapinką w kształcie czegoś, co przypomina pieróg. Do jej przechowywania było też ozdobne pudełko z powtórzoną na wieczku głową żubra oraz łacińskim mottem: ''„Materiam superat opus”'' („Materię przewyższa dzieło”).<ref>{{Cyt
| nazwisko = Niemczyk
| imię = Michał
| tytuł = Aukcja 30. Jubileuszowa
| url = https://niemczyk.pl/storage/39007/katalog-A30.pdf
| wydawca = Antykwariat Numizmatyczny
| miejsce = Warszawa
| data = 25 września 2021
| strony = 353
}}</ref>

Nóż, widelec, kielich i pieróg sugerują, że order musiał mieć coś wspólnego z jedzeniem i piciem. Ale komu i za co go przyznawano? Kto i dlaczego to robił? Skąd w ogóle pomysł na takie odznaczenie i skąd taka, a nie inna jego nazwa? No i co na tej odznace robi owa żubrza głowa? Na te wszystkie pytania postaram się dzisiaj odpowiedzieć.

== Patron orderu: Guru galijskiej gastronomii ==
Zacznijmy od początku, czyli od człowieka, któremu Order Pomiana zawdzięcza swoją nazwę.

[[File:Edward Pożerski herbu Pomian.jpg|thumb|Edward Pożerski herbu Pomian (1875–1964), gastroenterolog i gastronom]]
Urodził się w 1875 r. w Paryżu, pochodził z polskiej rodziny szlacheckiej i tak naprawdę nazywał się Edward Pożerski. Jego rodzice, uchodźcy po powstaniu styczniowym, posłali go do polskiej szkoły we francuskiej stolicy, gdzie wychowano go na polskiego patriotę – ale karmiono mizernie. We wspomnieniach z czasów szkolnych pisał po latach, że w tamtym okresie zwykle chodził głodny. A że głodnemu chleb na myśli, to młody Edward tak myślał ciągle o jedzeniu, że jak poszedł na studia, to wybrał kierunek: fizjologia żywienia. W 1902 r. został doktorem medycyny. Już wtedy pracował od roku w Instytucie Pasteura, gdzie prawie do końca życia zajmował się badaniem soków trawiennych.

[[File:Henryk Babiński.jpg|thumb|upright=.7|left|Henryk Babiński (1855–1931), znany też jako Ali-Bab, autor książek kucharskich]]
Praca naukowa nad procesem trawienia skłoniła go, by zająć się też kwestią zdrowego odżywiania, a co za tym idzie, właściwych technik przygotowania żywności. Jego mentorem w tym zakresie był starszy o pokolenie Francuz, którego rodzice też byli uchodźcami politycznymi z Polski – tylko że z czasów Wiosny Ludów. Był to Henryk Babiński, inżynier górnictwa, który pod pseudonimem Ali-Bab pisał książki kucharskie. Zwłaszcza jego monumentalne dzieło ''Gastronomie pratique'' (''Gastronomia praktyczna'')<ref> {{Cyt
| nazwisko = Ali-Bab
| tytuł = Gastronomie pratique : études culinaires suivies du Traitement de l'obésité des gourmands
| url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34113057/
| wydawca = Ernest Flammarion
| miejsce = Paris
| rok = 1923
}}</ref> było na początku XX w. jedną z głównych pozycji na francuskim rynku literatury kulinarnej.

Zachęcony przez Babińskiego, Pożerski postanowił opublikować swoje własne rozważania na temat tego, jak gotować smacznie i zdrowo zarazem. Był to esej na temat gastronomii teoretycznej, do której autor ''Gastronomii praktycznej'' sam napisał przedmowę, gdzie ogłosił, iż Pożerski kroczył oto śladami „mistrza nas wszystkich, nieśmiertelnego autora ''Fizjologii smaku''”. Ów nieśmiertelny autor, czyli Jean-Anthelme Brillat-Savarin{{czyt|Jean-Anthelme Brillat-Savarin}} (1755–1826), był słynnym smakoszem, ale naukowcem nie był żadnym, toteż jego książka, wbrew tytułowi, o fizjologii smaku tak naprawdę niedużo mówi. Stanowi raczej postulat, żeby naukowcy kiedyś się tym tematem zajęli.<ref> {{Cyt
| nazwisko = Brillat Savarin
| imię = Jean-Anthelme
| tytuł = Physiologie du goût
| url = https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1063697/
| wydawca = G. de Gonet
| miejsce = Paris
| rok = 1848
}}</ref> Dzieło Pożerskiego, zatytułowane: ''Bien manger pour bien vivre'' (''Dobrze jeść, aby dobrze żyć''), było przyczynkiem do tego, żeby ów postulat w końcu wypełnić. Pożerski postawił w nim tezę, iż gotowanie powinno być połączeniem sztuki z nauką: gastronomii z gastrotechniką (bo tak Pożerski ową naukę nazwał). Celem zaś winno być stworzenie takiej potrawy, która zapewni konsumentowi maksimum przyjemności, co z kolei wpłynie korzystnie na wydzielanie soków trawiennych, a tym samym – na stan jego zdrowia. „Odkrycie nowej potrawy – twierdził Pomian, cytując Brillat-Savarina – jest dla ludzkości większym pożytkiem aniżeli odkrycie nowej gwiazdy.”<ref>{{Cyt
| nazwisko = Pomiane
| imię = Édouard de
| tytuł = Bien manger pour bien vivre : Essai de gastronomie théorique
| wydawca = Editions Albin Michel
| miejsce = Paris
| rok = 1948
}}</ref>

{{video|url=https://www.youtube.com/watch?v=lzjyfqPe7ZE|poz=left|szer=350|opis=Pierwszy odcinek programu telewizyjnego ''French Cooking in Ten Minutes'' (''Gotowanie po francusku w dziesięć minut''), emitowanego przez BBC w 1995 r., z Krzysztofem Różyckim w roli Edouarde’a de Pomiane’a. Po angielsku, ale z polskim akcentem.}}
Były to jednak czasy, kiedy sprawy kulinarne uważano za niepoważne i niegodne naukowca, toteż Pożerski, który swoje publikacje naukowe zawsze podpisywał swym polskim imieniem i nazwiskiem, postanowił – podobnie, jak Babiński – pisać o gastronomii i gastrotechnice pod pseudonimem, tylko odrobinę mniej baśniowym niż „Ali-Bab”. Edward Pożerski herbu Pomian utworzył więc swój ''nom de plume'' od francuskiej wersji swego imienia oraz sfrancuszczonej nazwy swego rodu herbowego, a mianowicie: Edouard de Pomiane.{{czyt|Edouard de Pomiane}}

Pod tym samym pseudonimem zaczął wkrótce publikować książki z przepisami, aby teoretyczne założenia gastrotechniki wprowadzać w życie. Był też pierwszą osobą, która prowadziła program kulinarny w radiu. Krótko mówiąc, Edouard de Pomiane stał się gastronomicznym celebrytą.

[[File:Edward Pożerski w kuchni.JPG|thumb|upright=.7|Edward Pożerski w kuchni, z drewnianymi łyżkami, które jego matka przywiozła jeszcze z Syberii]]
W przeciwieństwie do wcześniejszych kuchennych autorytetów, Pomiane nie pisał dla wielkich szefów kuchni, których ambicją było wznoszenie się na wyżyny kunsztu kulinarnego i tworzenie uczt godnych monarchów i arystokratów. Jego adresatkami były zwykłe gospodynie domowe, które chciały gotować zdrowo, tanio i do tego smacznie, i jeszcze mieć czas na inne zajęcia. Nowatorskie podejście widać już w samych tytułach jego książek: ''La cuisine en six leçons'' (''Nauka przyrządzania potraw w sześciu lekcjach'') czy ''La cuisine en dix minutes'' (''Kuchnia dziesięciominutowa''). Starej daty mistrzowie garnka i patelni musieli łapać się za głowy czytając, że codzienna kolacja nie musi koniecznie zawierać jednego dania mięsnego i jednego rybnego.

Mimo iż Pożerski działał we Francji i rewolucjonizował kuchnię na początku XX wieku, to czynił to w wyniesionym z domu poetyckim, romantyczno-sarmackim stylu. Jeśli na przykład w przepisie kazał wziąć pęczek zielonej pietruszki, to precyzował, że ma być wielkości bukiecika fiołków.<ref>{{Cyt
| tytuł = Gastronomica
| nazwisko r = McArthur
| imię r = Margaret
| rozdział = Desperately Seeking Edouard: A Passion for de Pomiane
| adres rozdziału = https://www.jstor.org/stable/10.1525/gfc.2004.4.4.62
| wydawca = University of California Press
| rok = 2004
| wolumin = Vol. 4, No. 4
| strony = 62
}}</ref> Ze swą łysą głową i sumiastym, siwym wąsem sam zresztą wyglądał jak Gerwazy Rębajło z ilustracji Michała Elwira Andriollego do ''Pana Tadeusza''. I nie był to przypadek, bowiem jego ojciec, do którego sam z wiekiem się upodabniał, przyjaźnił się z Andriollim, który brał go za wzór mickiewiczowskiego szlachcica.<ref>{{Cyt
| tytuł = Studia Polonijne
| nazwisko r = Pietrzkiewicz
| imię r = Dorota
| rozdział = Francusko-polskie życie Edwarda Aleksandra Pożerskiego
| adres rozdziału = https://ojs.tnkul.pl/index.php/sp/article/download/14408/14078/
| wydawca = Towarzystwo Naukowe {{small|KUL}} i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
| rok = 2020
| tom = 41
| strony = 89
}}</ref>

Do francuskiej kuchni przemycał Pomiane polskie akcenty, napisał zresztą całą książkę, mającą przybliżyć Francuzom polskie potrawy i zwyczaje kulinarne: ''La Cuisine polonaise vue des bords de la Seine'' (''Kuchnia polska widziana znad Sekwany''). W domu chętnie raczył swoich gości „polskimi obiadkami”, na które mogły się składać na przykład: „kieliszek autentycznej żubrówki i kawałek suchej kiełbasy” jako ''apéritif'', mięso z kaszą tatarczaną i sosem zaprawionym koniakiem albo krokiety ze świeżymi truskawkami.<ref>''Ibid.'', s. 82–83</ref> Herbatę zaś parzył w starym samowarze, z którego jego ojciec pił jeszcze na zesłaniu w Rosji razem z Fiodorem Dostojewskim.<ref>''Ibid.'', s. 89</ref>

== Potrawa pierwsza: Czy Pożerski pożerskie pożerał kotlety? ==
[[File:Kotlety pożarskie.jpg|thumb|Kotlety <s>pożerskie</s> pożarskie]]
Dziennikarz kulinarny Jan Kalkowski pisał w ''Przekroju'', iż Edward Pożerski był wynalazcą kotleta pożerskiego.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Dwa Pomiany
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/29793
| miejsce = Kraków
| rok = 1969
| wolumin = nr 1268
| strony = 1–2
}}</ref> Informację tę w artykule o Pożerskim powtarza nawet ''Polski Słownik Biograficzny''.<ref>{{Cyt
| tytuł = Internetowy Polski Słownik Biograficzny
| wydawca = Instytut Historii PAN
| miejsce = Warszawa
| nazwisko r = Ostrowska
| imię r = Teresa
| rozdział = Edward Aleksander Pożerski
| adres rozdziału = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/edward-aleksander-pozerski?print
}}</ref> Nie jest to jednak prawdą.

Po pierwsze, nie ma czegoś takiego jak kotlet „pożerski”. Istnieją za to kotlety ''pożarskie''. Według niektórych źródeł, np. ''Leksykonu sztuki kulinarnej'' Macieja Halbańskiego z 1987 r., kotlety te nazwano ku czci kniazia Dymitra Pożarskiego,<ref> {{Cyt
| nazwisko = Halbański
| imię = Maciej E.
| tytuł = Leksykon sztuki kulinarnej
| wydawca = Wydawnictwo Watra
| miejsce = Warszawa
| rok = 1987
| strony = 89
}}</ref> bohatera narodowego Rosji, co to wraz z Kuźmą Mininem poprowadził powstanie, które w 1612 r. wyzwoliło Moskwę spod polskiej okupacji. Halbański powołał się na „poważnych historyków sztuki kulinarnej”, chociaż w latach 80. wciąż niewielu poważnych historyków zajmowało się tak niepoważnym tematem jak kulinaria. W każdym razie to, że te kotlety mają coś wspólnego z Dymitrem Pożarskim – to też nieprawda. Prawdą jest tylko, że to potrawa wywodząca się z kuchni rosyjskiej, a nie polskiej.

Źródła historyczne wskazują na to, że ''pożarskije kotliety''{{czyt|пожарские котлеты}} wynaleziono w Torżoku – mieście w guberni twerskiej, które leży przy drodze z Moskwy do Sankt Petersburga. W pierwszej połowie XIX w. istniała tam gospoda, która należała do niejakiego Jewdokima Pożarskiego i słynęła z podawanych w niej kotletów z kurczaka.

W przewodniku po Rosji z 1843 r. można przeczytać o tym miasteczku, co następuje:

{{ Cytat
| W Torżoku dwie rzeczy zasługują na szczególną uwagę: po pierwsze, wyroby z safianu {{...}} Druga rzecz tyczy się gastronomii: w gospodzie Pożarskiej przygotowuje się bardzo smaczne kotlety; robi się je z mięsa kurzego i rozpływają się w ustach; każdemu, kto przejeżdża przez Torżok, radzę ich spróbować. Jedna porcja, czyli dwa kotleciki, kosztuje tylko rubla.
| oryg = В Торжке два предмета заслуживают особенного внимания: во первых, сафьянные изделия {{...}} Второй предмет относится до гастрономии: в гостинице Пожарской приготовляются очень вкусные котлеты; они делаются из курицы и тают во рту; советую всем проезжающим чрез Торжок покушать их. Порция, или две котлетки стоют только рубль.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Жданов
| imię = Михаил Павлович
| tytuł = Путевые записки по России
| url = https://www.prlib.ru/item/441211
| wydawca = В. Поляков
| miejsce = Санктпетербург
| rok = 1843
| strony = 25–26
}}, tłum. własne }}

Pomiędzy dwoma głównymi miastami Rosji jeździło wielu słynnych i wpływowych ludzi, a wielu z nich zatrzymywało się w Torżoku na obiad, dzięki czemu chwała tamtejszych kotletów zataczała coraz szersze kręgi. Na przykład Aleksandr Puszkin w liście do swego przyjaciela, Sjergieja Sobolewskiego, zamieścił taką oto wierszowaną poradę:

{{ Cytat
| <poem>Po drodze zrób sobie postój
W Torżoku u Pożarskiego,
Smażonych kotletów skosztuj (właśnie kotletów),
Bagażu nie bierz ciężkiego.</poem>
| oryg = <poem>На досуге отобедай
У Пожарского в Торжке,
Жареных котлет отведай (именно котлет)
И отправься налегке.</poem>
| źródło = {{Cyt
| tytuł = Собрание сочинений в 10 томах
| nazwisko r = Пушкин
| imię r = Александр Сергеевич
| rozdział = С.А. Соболевскому
| adres rozdziału = https://rvb.ru/pushkin/01text/10letters/1815_30/01text/1826/1390_207.htm
| wydawca = РВБ
| tom = 9. Письма 1815–1830
| strony = 242
}}, tłum. własne }}

Piewcami pożarskich kotletów byli też goście z zagranicy, m.in. francuski literat Charles-Victor Prévost d’Arlincourt{{czyt|Charles-Victor Prévost d’Arlincourt}}<ref> {{Cyt
| nazwisko = Le Vicomte d’Arlincourt
| tytuł = L’étoile polaire
| url = https://books.google.pl/books?id=_b9hAAAAcAAJ&pg=PA305
| wydawca = Dumont
| miejsce = Paris
| rok = 1843
| strony = 305
}}</ref> oraz szkocki pisarz Leitch Ritchie.{{czyt|Leitch Ritchie}} Ten drugi pisał, że w Torżoku miał przyjemność spożywać najlepsze kotlety w całej Europie i że nawet cesarzowa rosyjska, usłyszawszy o tym cudownym specjale, kazała ściągnąć ich twórczynię do Petersburga.<ref> {{Cyt
| nazwisko = Ritchie
| imię = Leitch
| tytuł = A Journey to St. Petersburg and Moscow Through Courland and Livonia
| url = https://books.google.pl/books?id=r09EAAAAIAAJ&pg=PA179
| wydawca = Longman
| miejsce = London
| rok = 1836
| strony = 179
}}</ref> Autorstwo kotletów nie należy bowiem do samego Jewdokima Pożarskiego, lecz do jego córki Darii, gdyż to ona w gospodzie swego ojca zajmowała się gotowaniem. Jest nawet legenda, która mówi, iż sam cesarz Mikołaj I zatrzymał się w gospodzie u Pożarskich i zamówił na obiad kotlety cielęce, Daria Pożarska zaś, nie mając w spiżarni cielęciny, naprędce wymyśliła przepis, w którym mięso cielęce zastąpiła kurzym i w ten właśnie sposób wynalazła nową potrawę.<ref>{{Cyt
| tytuł = Torzhok.pro
| rozdział = Дарья Евдокимовна Пожарская
| adres rozdziału = https://torzhok.pro/vyidayushhiesya-lichnosti-torzhka/darya-evdokimovna-pozharskaya.html
| data = 16 grudnia 2021
}}</ref>

[[File:Daria Pożarska.jpg|thumb|upright|left|Daria Jewdokimowna Pożarska (1798–1854) z dzieckiem {{small|Mal. Carl Timoleon von Neff.}}]]
W drugiej połowie XIX w., wraz z otwarciem linii kolejowej na trasie Moskwa – Sankt Petersburg, gospoda w Torżoku straciła na znaczeniu, ale w tym czasie receptura na ''côtelettes Pojarsky''{{czyt|côtelettes Pojarsky}} robiła już furorę we Francji, a stamtąd rozprzestrzeniła się na całą Europę. Oto polska wersja przepisu z początku XX wieku:

{{ Cytat
| Na kotlety używa się tylko mięso [pulard] z piersi, dlatego najoszczędniej jest kupować w jatkach koszernych same piersi. Odjąć każdą połowę piersi od kości wraz ze skrzydełkiem, kostkę oskrobać jak przy kotlecie cielęcym, a mięso wyżyłować, zdjąć z niego skórkę, posolić i zbić cienko pałką. {{...}} Posmarować każdy [kotlet] w środku farszem ze zmielonej cielęciny ze szpikiem wymieszanej z żółtkiem, złożyć kotlet we dwoje, zawinąć brzegi, posmarować rozbitym jajkiem, obsypać mąką wymieszaną na wpół z przesianą bułką i smażyć na sklarowanym maśle. Gdy się ładnie obrumienią, wstawić je jeszcze do pieca na pięć minut, aby w środku doszły, a wydając skropić cytryną i podlać mocnym bulionem. Podać do nich kalafiory, zielony groszek lub purée z pieczarek albo kasztanów.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Ochorowicz-Monatowa
| imię = Maria
| tytuł = Uniwersalna książka kucharska
| url = https://polona.pl/item-view/f4459abd-6847-4275-b9bd-96ee9e8da151?page=470
| wydawca = Lwów: Księgarna H. Altenberga, Warszawa-Łódź: Ludwik Fiszer
| rok = 1910
| strony = 417–418
}} }}
{{clear}}

== Założyciel orderu: Ostatni Sarmata w Polsce Ludowej ==
[[File:Tadeusz Przypkowski 1.jpg|thumb|upright=.9|Tadeusz Przypkowski (1905–1977), gnomonik i gastronom]]
Jakiś czas temu prof. Jarosław Dumanowski, kierownik Centrum Dziedzictwa Kulinarnego na Wydziale Nauk Historycznych Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, podpowiedział mi, abym zainteresował się kolekcją rękopiśmiennych przepisów ze zbiorów [http://muzeum.jedrzejow.pl/o-nas/zbiory/ Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie.] Jeśli cokolwiek wiecie o tej placówce, to zapewne nie zdziwi Was moja pierwsza reakcja: przecież to jest muzeum zegarów słonecznych!

No i rzeczywiście, unikatowy, trzeci co do wielkości na świecie, zbiór zegarów słonecznych – których gromadzenie rozpoczął w 1895 r. jędrzejowski lekarz, Feliks Przypkowski, a kontynuował jego syn Tadeusz – jest główną chlubą owego muzeum. Lecz Tadeusz Przypkowski nie tylko kontynuował pasję ojca, ale miał też różne własne: interesował się historią sztuki i astronomii, grafiką i fotografią bromolejową, bibliofilstwem i ekslibrysami, heraldyką i numizmatyką… A do tego jeszcze lubił smacznie zjeść i wypić.

Przed II Wojną Światową Tadeusz Przypkowski studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie doktoryzował się z historii sztuki, po studiach dużo podróżował (zwiedził Niemcy, Włochy, Francję, Belgię, Niderlandy, Anglię, Hiszpanię, Portugalię, północną Afrykę, Bałkany, Norwegię i Estonię) i wreszcie podjął pracę jako specjalista od propagandy kulturalnej – najpierw w Krakowie, a później w Warszawie. Słowo „propaganda” nie miało wtedy jeszcze tak negatywnego wydźwięku, jak teraz, i znaczyło tyle, co „promocja” lub ''„public relations”''. W Krakowie do jego obowiązków należało oprowadzanie ważnych zagranicznych gości po głównych zabytkach miasta (miał m.in. wątpliwy zaszczyt służyć za przewodnika niemieckiemu ministrowi propagandy Josefowi Goebbelsowi). Dzięki temu, nawet gdy już po wybuchu wojny osiadł na stałe w rodzinnym Jędrzejowie – miasteczku położonym przy drodze z Kielc do Krakowa – to nadal utrzymywał kontakty z wieloma ciekawymi ludźmi w różnych krajach, szczególnie we Francji. „Ja bywam w Paryżu – mawiał – albo w Jędrzejowie.”<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Roszko
| imię r = Janusz
| rozdział = Ostatni szlachcic Rzeczypospolitej
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/numery/1374/3
| rok = 1971
| wolumin = nr 1374
| strony = 4
}}</ref>

[[File:Podkładka pod piwo z zegarem słonecznym.jpg|thumb|upright=.9|left|Obiekt ze zbiorów jędrzejowskiego muzeum, w którym łączą się dwie pasje Tadeusza Przypkowskiego: gnomoniczna i gastronomiczna. Jest to podkładka pod piwo z herbem Jędrzejowa, która po postawieniu składanej wskazówki może też robić za zegar słoneczny.]]
W Jędrzejowie pomagał ojcu w zbieraniu, badaniu i projektowaniu zegarów słonecznych, a po jego śmierci w 1951 r. przejął po nim opiekę nad kolekcją i nad założonym w dwóch kamienicach przy jędrzejowskim rynku muzeum. Z czasem stał się jednym z czołowych gnomoników, czyli specjalistów od zegarów słonecznych, na świecie. Zegary słoneczne, które znajdują się na Kościele Mariackim w Krakowie, Zamku Królewskim w Warszawie, czy obserwatorium astronomicznym w Greenwich, są właśnie jego projektu.

Janusz Roszko, zaprzyjaźniony z Przypkowskim dziennikarz, pisał o nim, iż był to „ostatni szlachcic Rzeczypospolitej”, który „szablę zamienił na parasol pana docenta”, „marynarkę nosi[ł] niedbale, ale z wdziękiem, jakby zarzucał wyloty kontusza”, zaś „ku twarzy, ozdobionej sumiastym wąsem, co jakiś czas podnosi[ł] szczyptę tabaki.”<ref>''Ibid.''</ref><ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Roszko
| imię r = Janusz
| rozdział = Przypkowskiemu panegiryk ostatni
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/72969
| rok = 1978
| wolumin = nr 1711
| strony = 11
}}</ref> Do tego był Przypkowski mistrzem staropolskiej facecji i blagi; nigdy nie było do końca wiadomo, czy mówi poważnie, czy żartuje, a jeśli prawda stawała mu na drodze opowiedzenia dobrej anegdoty, to tym gorzej dla niej. Utrzymywał na przykład, że królowa brytyjska Elżbieta II była jego kuzynką.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Roszko
| imię = Janusz
| nazwisko2= Bratkowski
| imię2 = Stefan
| tytuł = Ostatki staropolskie
| url = https://studioopinii.pl/wp-content/uploads/2014/04/Ostatki-staropolskie.pdf
| wydawca = Czytelnik
| miejsce = Warszawa
| rok = 1966
| strony = 21
}}</ref> W Wodzisławiu proponował kiedyś otworzyć muzeum „prehistorii komunizmu” w rzekomo odkrytym przez siebie dawnym zborze kalwińskim, dopóki nie okazało się, że to nie zbór, tylko synagoga.<ref> {{Cyt
| tytuł = Internetowy Polski Słownik Biograficzny
| wydawca = Instytut Historii PAN
| miejsce = Warszawa
| nazwisko r = Brzozowski
| imię r = Stanisław Marian
| rozdział = Tadeusz Konrad Przypkowski
| adres rozdziału = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/tadeusz-konrad-przypkowski?print
}}</ref>

[[File:Przypkowscy.jpg|thumb|upright=.9|Tadeusz Przypkowski (1905–1977) – w fotelu pod portretem swojego ojca, Feliksa Przypkowskiego (1872–1951). Z prawej strony stoi jego syn, Piotr Maciej Przypkowski (ur. 1947), a po lewej – wnuk, Jan Aleksander Przypkowski (ur. 1973), obecny dyrektor Muzeum im. Przypkowskich.]]
W 1962 r. Przypkowski podarował rodzinną kolekcję zegarów słonecznych państwu. Powstało w ten sposób Państwowe Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie. Możliwe, że był to krok uprzedzający; w ten sposób uniknął Przypkowski przymusowej nacjonalizacji i uzyskał dostęp do państwowych dotacji, a równocześnie faktyczna kontrola nad muzeum pozostała w rękach rodziny Przypkowskich, gdzie stanowisko dyrektora przechodzi z ojca na syna (obecnie już w trzecim pokoleniu). Był to jeden z wielu przykładów na to, że mimo swego sarmackiego stylu, Tadeusz Przypkowski był też obdarzony odpowiednią dozą sprytu, zaradności i polskiego zmysłu kombinowania, by odnaleźć się w powojennej rzeczywistości Polski Ludowej.

Władzę ludową nieustannie zarzucał nowymi pomysłami, których zawsze miał pełną głowę. Wiele z tych pomysłów miało taki rozmach, że nie miały szans na wcielenie w życie, lecz Przypkowski się tym nie zrażał, tylko wymyślał nowe. Jego projekt nowej stylizacji godła państwowego, „orła piastowskiego bez korony”, nie został przyjęty.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Przypkowski
| imię r = Tadeusz
| rozdział = Kto był autorem godła?
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/33527
| miejsce = Kraków
| rok = 1971
| wolumin = nr 1362
| strony = 8
}}</ref> Pomysł, żeby Pałac Kultury i Nauki wykorzystać jako największą na świecie wskazówkę zegara słonecznego, tak aby jego cień nie był „bezrobotny jak cienie wysokich budowli miast kapitalistycznych”, również upadł.<ref>{{Cyt
| tytuł = Studia Historiae Scientiarum
| nazwisko r = Zaczkowski
| imię r = Rafał
| rozdział = Tadeusz Konrad Przypkowski (1905–1977) – gnomonik z Jędrzejowa
| adres rozdziału = https://pau.krakow.pl/SHS/shs-19-2020-5.pdf
| wydawca = Polska Akademia Umiejętności
| miejsce = Kraków
| rok = 2020
| wolumin = 19
| strony = 97–98
}}</ref> Ale miał też Przypkowski takie pomysły, które udało się przynajmniej częściowo wdrożyć. Tak było chociażby z jego pomysłem na Order Pomiana. Tylko skąd ten pomysł mu się wziął?
{{clear}}
<gallery mode=packed heights=200px>
File:Muzeum Przypkowskich w Jędrzejowie 1.jpg | Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie – widok od strony rynku
File:Muzeum Przypkowskich w Jędrzejowie 2.jpg | Obserwatorium astronomiczne
File:Muzeum Przypkowskich w Jędrzejowie 3.jpg | Ogród z kaskadą otoczony murem z symbolami astronomicznymi i alchemicznymi
File:Muzeum Przypkowskich w Jędrzejowie 4.jpg | Grządki z ziołami przyprawowymi pośród zegarów słonecznych
</gallery>

== Pomysł na order ==
[[File:List Brillat-Savarina.jpg|thumb|upright|List z 12 ''frimaire''’a VI roku Republiki Francuskiej (tj. 2 grudnia 1797 r.n.e.) od sekretarza sztabu generalnego Armii Francuskiej w Niemczech, Jean-Anthelme’a Brillat-Savarina, do ministra wojny Claude-Louisa Petieta, obecnie w zbiorach Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie]]
Biorąc pod uwagę zamiłowanie obu panów do smacznej kuchni i staropolskiego szlachecko-dworkowego sznytu, nie powinno dziwić, że Edward Pożerski zaprzyjaźnił się z młodszym od siebie o trzydzieści lat Tadeuszem Przypkowskim. Jędrzejowski gnomonik był jednym z Polaków, którzy będąc w Paryżu zapraszani byli na polskie obiadki do słynnego gastroenterologa. Przypkowski długo wspominał karafkę firmy Baccarat wypełnioną koniakiem z piwnic zamku Polignac, którego połowę wlał Pożerski do sosu, przygotowując dla niego posiłek.<ref>D. Pietrzkiewicz, ''op. cit.'', s. 82</ref>

Sam Przypkowski też musiał zrobić na Pożerskim niemałe wrażenie. Na tyle duże, iż kiedy w 1964 r. Pożerski w wieku 89 lat zginął w wypadku samochodowym, to okazało się, że część swojego majątku, która nadawała się do muzeum, zapisał w testamencie właśnie Przypkowskiemu. Do Jędrzejowa trafiła wtedy pokaźna kolekcja dawnych przyrządów kuchennych oraz sztućców i zastawy stołowej (w tym owa karafka). Zbiory jędrzejowskiego muzeum powiększyły się też o kolekcję biblioteczną Pomiane’a, na którą składały się stare książki kucharskie, karty dań i win ze słynnych restauracji, zaproszenia na uroczyste kolacje i pamiątki po wielkich smakoszach (m.in. list podpisany przez samego Brillat-Savarina w czasach, kiedy był oficerem rewolucyjnej Armii Francuskiej).

Zapewne właśnie ów spadek zainspirował Przypkowskiego do gromadzenia także swej własnej kolekcji gastronomicznej. Dzięki temu w Jędrzejowie znajduje się dziś największy w Polsce zbiór rękopisów kulinarnych, głównie z XIX w., o którym będę jeszcze kiedyś więcej pisał. Natomiast sam Przypkowski o kwestiach gastronomicznych pisał dziwnie mało.

[[File:Maja Berezowska, Sobieski i Marysieńka.JPG|thumb|left|Sobieski i Marysieńka – jedna z ilustracji Mai Berezowskiej do ''Łyżki za cholewą'' (1974)]]
W 1968 r. wybierał się na XII Międzynarodowy Kongres Historii Nauki w Paryżu. Na poprzednich konferencjach z tej serii opowiadał o przyrządach astronomicznych Kopernika. Tym razem jednak zamierzał wystąpić z referatem na temat dziejów polskiej kuchni i jej związków z kuchnią francuską. Niestety choroba pokrzyżowała mu plany, toteż treść swego wystąpienia, po francusku, wysłał do Paryża pisemnie. Na czterech stronach maszynopisu naszkicował dzieje polskich kulinariów – od cystersów w XIII w. sadzących winorośl w jędrzejowskim opactwie, poprzez [[Włoszka z włoszczyzną w posagu|królową Bonę]], [[Kto nauczył Francuzów jeść widelcem?|Henryka Walezego]] i [[Stanisław Leszczyński i czterdziestu rozbójników|Stanisława Leszczyńskiego]], aż po Edwarda Pożerskiego de Pomiane’a. Poprosił przy tym, aby jego referat został odczytany przez jego znajomego dziennikarza gastronomicznego Edouarda Longue’a.{{czyt|Édouard Longue}} Niestety organizatorzy kongresu ten tekst odrzucili.<ref> {{Cyt
| nazwisko = Przypkowski
| imię = Tadeusz
| tytuł = L’art et la science de la gastronomie dans les relations entre la France et la Pologne
| rok = 1968
}}, maszynopis w zbiorach biblioteki Wyższej Szkoły Pedagogicznej (''École normale supérieure'') w Paryżu (sygn. IUHPS 55.3)</ref> Później ten sam szkic, ale po polsku i w bardziej popularyzatorskim tonie, opublikował Przypkowski w charakterze wstępu do niewielkiej książeczki pt. ''Łyżka za cholewą, a widelec na stole'', której trzon stanowią teksty Magdaleny z Kossaków Samozwaniec o tym, jak to dawniej jadała polska szlachta, ilustrowane swawolnymi obrazkami Mai Berezowskiej. W swojej „prologowej gawędzie” przedstawił własny pogląd na sztukę kulinarną jako pełnoprawną dziedzinę sztuki w ogóle („pierwszą sztuką świata była – sztuka mięsa!”) i przestrzegał przed zagrożeniem, jakie stanowi dla niej industrializacja i standaryzacja.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Berezowska
| imię = Maja
| nazwisko2= Przypkowska
| imię2 = Stefania
| nazwisko3= Przypkowski
| imię3 = Tadeusz
| nazwisko4= Samozwaniec
| imię4 = Magdalena
| tytuł = Łyżka za cholewą, a widelec na stole: mała kulinarna silva rerum
| nazwisko r = Przypkowski
| imię r = Tadeusz
| rozdział = Prologowa gawęda
| wydawca = Wydawnictwo Literackie
| miejsce = Kraków
| rok = 1977
| strony = 5–16
}}</ref> Ten sam tekst ukazał się też w ''Przekroju''.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Przypkowski
| imię r = Tadeusz
| rozdział = Łyżka za cholewą, a widelec na stole…
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/numery/1514/6
| miejsce = Kraków
| rok = 1974
| wolumin = nr 1514
| strony = 10–11
}}</ref> Innych publikacji Przypkowskiego na tematy gastronomiczne nie znalazłem.

[[File:Ekslibris gastronomiczny Przypkowskiego.jpg|thumb|Ekslibrys gastronomiczny Tadeusza Przypkowskiego]]
Przypkowski, który znaczną część swej kolekcji gastronomicznej zawdzięczał Pożerskiemu, chciał w jakiś sposób swego zmarłego przyjaciela uczcić. I tak właśnie narodziła się idea powołania Orderu Pomiana. Pomysł na taką właśnie formę upamiętnienia wielkiego gastronoma wziął się, jak sądzę, z innego specjalistycznego orderu. Przypkowski był już bowiem aktywnym członkiem Orderu Białego Kruka. Rycerski Zakon Białego Kruka, założony w 1930 r., zrzeszał głównie krakowskich bibliofilów. Zgodnie z ustawą konstytucyjną kapituły orderu, „najwyższą cnotą Zakonu jest miłość do ksiąg”.<ref> {{Cyt
| tytuł = Salon Tradycji Polskiej
| rozdział = Rycerski Zakon Białego Kruka
| adres rozdziału = https://salontradycjipolskiej.pl/rycerski-zakon-bialego-kruka/
| data = 8 maja 2022
}}</ref> Reguła wzorowana na średniowiecznych zakonach rycerskich, elitarność i sekretność, hierarchia i tytulatura, symbole i rytuały – wszystko to niewątpliwie oddziaływało na wyobraźnię Przypkowskiego, który zapragnął sam powołać podobną organizację, tyle że w dziedzinie gastronomii.

[[File:Herb i Ekslibrys Pomiana.png|thumb|left|Po lewej: herb Pomian – w polu złotym głowa bawola czarna przeszyta mieczem srebrnym w skos. Po prawej: Ekslibrys Edouarda Pożerskiego de Pomiane’a zaprojektowany przez Tadeusza Przypkowskiego.]]
Do współpracy nad tym projektem zwerbował swego znajomego, artystę malarza i grafika, Tadeusza Gronowskiego, znanego chociażby jako autor logotypu {{small|PLL LOT}}. Gronowski zaprojektował odznakę orderową, za wzór biorąc stworzony wcześniej przez Przypkowskiego ekslibrys Edwarda Pożerskiego. Ekslibrys zaś nawiązywał do znaku herbowego rodu Pomian, który przedstawia w polu złotym głowę bawolą czarną (chociaż Długosz pisał, że żubrzą, i do tego, że z kolcem w nozdrzach) przeszytą mieczem srebrnym w skos.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Kulikowski
| imię = Andrzej
| tytuł = Wielki herbarz rodów polskich
| wydawca = Świat Książki
| miejsce = Warszawa
| rok = 2005
| strony = 270–271
}}</ref> Przypkowski zamienił tylko miecz na nóż skrzyżowany z widelcem. Tarczka w kształcie kielicha, na której ów przerobiony herb umieszczono, została dodatkowo zaprojektowana tak, aby mogła ewentualnie służyć jako podstawka pod talerz, dzięki której sos mógłby ściekać na jedną stronę.

Natomiast srebrną zapinkę wstążki orderowej zaprojektowali w kształcie kołduna „dla upamiętnienia faktu o historycznym znaczeniu, tego mianowicie, że Pożerski ubóstwiał kołduny”.<ref>{{Cyt
| tytuł = Spotkania z Zabytkami
| nazwisko r = Miliszkiewicz
| imię r = Janusz
| rozdział = Przypkowski i PRL
| adres rozdziału = https://polona.pl/item-view/3bea1f8d-7c87-4b94-afbd-48b53b61861b?page=36
| wydawca = Ministerstwo Kultury i Sztuki, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami
| miejsce = Warszawa
| rok = 1996
| wolumin = 116
| strony = 36
}}</ref>
{{clear}}

== Potrawa druga: Co to są kołduny i jak się je je? ==
[[File:Kołduny 1.jpg|thumb|upright|Kołduny litewskie – ulubiona potrawa Edwarda Pożerskiego]]
Kołduny to rodzaj gotowanych pierogów (a więc dużo się na początku nie pomyliliśmy) nadziewanych surowym mięsem (oczywiście po ugotowaniu kołdunów mięso już nie jest surowe), z tym że podaje się je w zupie albo chociażby w wywarze, w którym się gotowały. Przepisu na swą ulubioną potrawę nie omieszkał Pożerski zamieścić w swojej książce kucharskiej, w której przybliżał Francuzom kuchnię polską – a w tym wypadku, to właściwie litewską. Przytoczył nawet litewską legendę o boskim pochodzeniu kołdunów, które Litwini poznali dzięki małżeństwu zwykłego chłopa z pogańską boginią Mildą.

A oto przepis:

{{ Cytat
| Kołduny: pierogi, do których farsz składa się w równych ilościach z posiekanej surowej polędwicy wołowej oraz wołowego łoju nerkowego. Doprawić solą, pieprzem, smażoną cebulą i obowiązkowo suszonym majerankiem (Origanum majorana) w proszku. Gotować tak samo, jak pierogi. Podawać podlane wodą, w której się gotowały. Nakładać łyżką cedzakową na podgrzane talerze. Kołduny je się łyżką. Nie należy ich nigdy rozkrawać na talerzu, lecz dać im się otworzyć dopiero w ustach, które wówczas zaleją się aromatycznym i parzącym tłuszczem. Łój nerkowy można z powodzeniem zastąpić wołowym szpikiem kostnym.
| oryg = Koldouny : Piérogui dont la farce consiste en un hachis composé de parties égales de filet de bœuf crû et de graisse de rognon de bœuf. Sel, poivre, oignon cuit et, obligatoirement, marjolaine sèche (Origanum majorana) en poudre. Pocher comme les piérogui. Servir dans l’eau de cuisson. Ceuillir à l’écumoire. Poser sur assiettes chaudes. Les coldouny se mangent à la cuillère. Ne jamais les ouvrir dans l’assiette. Ils s’ouvrent dans la bouche et l’inondent de graisse parfumée et brûlante. Cette graisse de rognon est avantageusement remplacée par de la moëlle d’os de bœuf.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Pomiane
| imię = Edouard de
| tytuł = La cuisine polonaise vue des bords de la Seine
| wydawca = Société polonaise des Amis du Livre
| miejsce = Paris
| rok = 1952
| strony = 52
}}, tłum. własne }}

== Kawior i koniak kontra kaszanka i kawa zbożowa ==
W przeciwieństwie do Orderu Białego Kruka, którego działalność otaczał zawsze nimb tajemniczości na miarę loży wolnomularskiej, Przypkowski od początku zakładał, że głównym celem Orderu Pomiana będzie promocja – przede wszystkim kuchni polskiej na świecie, a trochę też samego Przypkowskiego i jego muzeum. A żeby to się udało, to wiedział, że trzeba było tym pomysłem zainteresować władze państwowe. Tylko jak przekonać komunistów do idei orderu, która wywodziła się przecież z feudalnej tradycji zakonów rycerskich? Przypkowski przedstawiał tę ideę jako sposób na naprawę polskiej kuchni, która w czasach budowy komunizmu była już tylko cieniem swej dawnej chwały. Jedzenie w Polsce Ludowej było w powszechnym mniemaniu mało urozmaicone, monotonne, szare i nieciekawe. Przypkowski głosił więc potrzebę „poprawienia kuchni publicznej bez obalenia ustroju”. Pozostawało jeszcze pytanie, z kim we władzach najlepiej o tym projekcie rozmawiać. Pozwólcie więc, iż przypomnę – szczególnie młodszym Czytelnikom – kto wówczas rządził w Polsce.

[[File:Cyrankiewicz i Gomułka.jpg|thumb|left|Józef Cyrankiewicz (z lewej) i Władysław Gomułka]]
Przez całe lata 60. XX wieku na czele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stało niezmiennie dwóch mężczyzn. Na pierwszym miejscu był pierwszy sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Władysław Gomułka, znany też pod swym dawnym konspiracyjnym pseudonimem jako towarzysz Wiesław. Natomiast człowiekiem numer dwa był najdłużej w historii Polski urzędujący premier, Józef Cyrankiewicz (to, że szef partii był faktycznie ważniejszy od premiera rządu, nie powinno dziwić nikogo, kto żył pod rządami Kaczyńskiego i Morawieckiego). Chociaż rządzili wspólnie, to sporo ich dzieliło. Gomułka miał pochodzenie robotnicze i był prawdziwym, jeszcze przedwojennym komunistą – jednym z nielicznych, którzy przeżyli stalinowską czystkę w latach w 1937–38. Tow. Wiesław nie stawił się wtedy na zaproszenie do Moskwy, gdyż miał szczęście przebywać akurat w polskim więzieniu. Za to Cyrankiewicz wywodził się z krakowskiej inteligencji i był socjalistą, który dopiero po wojnie zdecydował się na współpracę z komunistami, bo wolał to niż więzienie albo emigrację.

[[File:Józef Cyrankiewicz z kieliszkiem.jpg|thumb|upright=.9|Józef Cyrankiewicz (1911–1989), premier Polski w latach 1947–1952 i 1954–1970]]
Także pod względem podejścia do korzystania z uciech życia różnili się między sobą niczym dzień i noc. Gomułka znany był ze skromnego, niemal ascetycznego stylu życia i chorobliwej wręcz oszczędności. Cyrankiewicz nie stronił zaś od wykwintnego jadła, drogich trunków ani pięknych kobiet. Gomułka w jakimś stopniu tolerował rozpasanie premiera, kładąc je na karb ponad dwóch ciężkich lat, które ten spędził w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. „Według mnie Cyrankiewicza złamał obóz – tłumaczył pierwszy sekretarz. – Cyrankiewicz wyszedł z Oświęcimia ze złamanym kręgosłupem moralnym i politycznym, z jednym tylko pragnieniem: żyć, używać.”<ref>{{Cyt
| nazwisko = Klim
| imię = Andrzej
| tytuł = Jak w kabarecie: Obrazki z życia PRL
| wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN
| miejsce = Warszawa
| rok = 2016
}}, cyt. w: {{Cyt
| tytuł = Ciekawostki Historyczne
| nazwisko r = Miklasz
| imię r = Adam
| rozdział = Luksus w PRL-u: Jak naprawdę żyła wtedy władza?
| adres rozdziału = https://ciekawostkihistoryczne.pl/2016/06/21/luksus-w-prl-u-jak-naprawde-zyla-wtedy-wladza/
| rok = 21 czerwca 2016
}}</ref> O luksusowych imprezach u „tow. Cyrano” krążyły legendy:

{{ Cytat
| Podobno podczas jednego z pobytów Cyrankiewicza w rządowym ośrodku w Łańsku zjechał tam również Gomułka. Cyrankiewicz natychmiast kazał ukryć frykasy: zniknęły kawior, łosoś i francuski koniak, a pojawiły się kaszanka, ser i kawa zbożowa. I to niejedyny wypadek, kiedy premier maskował przed pierwszym sekretarzem swoje sybaryckie upodobania.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Klim
| imię = Andrzej
| tytuł = Jak w kabarecie: Obrazki z życia PRL
| wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN
| miejsce = Warszawa
| rok = 2016
}}, cyt. w: {{Cyt
| tytuł = Ciekawostki Historyczne
| nazwisko r = Miklasz
| imię r = Adam
| rozdział = Luksus w PRL-u: Jak naprawdę żyła wtedy władza?
| adres rozdziału = https://ciekawostkihistoryczne.pl/2016/06/21/luksus-w-prl-u-jak-naprawde-zyla-wtedy-wladza/
| rok = 21 czerwca 2016
}} }}

W innej wersji tej anegdoty, służba zebrała ze stołów kawior, krewetki i szampana, a na ich miejsce wniosła parówki, bigos i czystą.<ref>{{Cyt
| tytuł = Rozkoszny
| nazwisko r = Michał
| imię r = Korkosz
| rozdział = Dieta reżimowa – Realia PRL-u a Kuchnia Polska; Część VI: Kulinaria centralnie sterowane
| adres rozdziału = https://www.rozkoszny.pl/dieta-rezimowa-realia-prl-u-a-kuchnia-polska-czesc-vi-kulinaria-centralnie-sterowane/
| rok = 10 stycznia 2018
}}</ref> W jeszcze innej: szybko schowano kawior, przepiórki i wino, a na stół trafił chleb z dżemem i twarogiem.<ref>{{Cyt
| tytuł = Dzieje.pl
| nazwisko r = S.
| imię r = P.
| rozdział = Byłem gorylem Gomułki i Gierka
| adres rozdziału = https://dzieje.pl/ksiazki/bylem-gorylem-gomulki-i-gierka
| wydawca = Muzeum Historii Polski, Polska Agencja Prasowa
| rok = 3 listopada 2019
}}</ref>

== Potrawa trzecia: Karpie diem w Cyrankiewiczówce ==
Jeżdżąc na trasie między w Warszawą a swym rodzinnym Krakowem, Cyrankiewicz lubił zatrzymać się w restauracji Ratuszowej w Szydłowcu, aby rozkoszować się serwowanym tam karpiem w śmietanie. Z czasem wieczny premier doprowadził do urządzenia w budynku miejscowego domu towarowego nowej, większej restauracji – o nazwie Biesiada – w której na piętrze znajdowała się specjalna salka dla vipów, potocznie zwana Cyrankiewiczówką. Szefem kuchni został tam oczywiście dawny szef z Ratuszowej, czyli Stanisław Cuper.<ref>{{Cyt
| tytuł = Szydłowiec dla turystów
| rozdział = Karp w śmietanie
| adres rozdziału = https://www.facebook.com/visitszydlowiec/posts/pfbid02WesvEVBesPK9K5jmLN53ZKYr6EaWjoZ5dfmTrJ2netJ9N9HVpikFE81gv2wTGn6Zl
| wydawca = Facebook
| rok = 21 listopada 2017
}}</ref> W 1970 r. Cuper został nawet oddelegowany na jakieś wydarzenie gastronomiczne w Wenecji, skąd powrócił z pucharem, który wygrał właśnie swoim karpiem.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Spod znaku Pomiana
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/20085
| miejsce = Kraków
| rok = 1970
| wolumin = nr 1307
| strony = 9
}}</ref>

[[File:Karp w śmietanie.jpg|thumb|Karp w śmietanie ''à la'' Cuper [https://www.facebook.com/visitszydlowiec/posts/pfbid0UVcbKYV1wcdNRmYvi6qAd4tsCv2ACQUTsT4f213GUnpN5kdurr7qe2m4GTeXGjdFl podawany w hotelu Primagor w Szydłowcu]]]
{{ Cytat
| Karpia filetowanego 1500 g, masła i smalcu po 50 g, mąki 50 g, ziemniaków 1000 g, parmezanu 100 g oraz bułeczka tarta, masło do podlewania i zielenina. Karpia porcjować po 100 g, smażyć na smalcu, po którego odlaniu podłożyć masło i wstawić do piecyka. Wykonać sos: masło z patelni, cebula przyrumieniona, oprószyć mąką i zalać kwaśną śmietaną, solić i pieprzyć do smaku. Wyłożyć karpia na grzany półmisek, obłożyć drążonymi ziemniakami i zalać sosem śmietanowym. Całość posypać parmezanem i zieleniną, i zapiec. Wydawać na gorące talerze z wrzącym sosem śmietanowym.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Berezowska
| imię = Maja
| nazwisko2= Przypkowska
| imię2 = Stefania
| nazwisko3= Przypkowski
| imię3 = Tadeusz
| nazwisko4= Samozwaniec
| imię4 = Magdalena
| tytuł = Łyżka za cholewą, a widelec na stole: mała kulinarna silva rerum
| nazwisko r = Przypkowska
| imię r = Stefania
| rozdział = Garść kulinarnych polskich przepisów
| wydawca = Wydawnictwo Literackie
| miejsce = Kraków
| rok = 1977
| strony = 85
}}. 
Dokładniejszą i nieco uwspółcześnioną wersję tego przepisu można znaleźć w: {{Cyt
| inni = red. Alicja Kaszyńska
| tytuł = Powiat szydłowiecki: Smaki
| url = https://cms-v1-files.idcom-jst.pl/sites/951/wiadomosci/142433/files/powiat_szydlowiecki__smaki.pdf
| wydawca = Powiat szydłowiecki
| rok = [2018]
| strony = 62
}}.
}}

== Kapituła ==
Było jasne, że Cyrankiewicz nadawał się na członka kapituły nowego orderu gastronomicznego idealnie, a przaśny Gomułka – lepiej, żeby o całym projekcie nie wiedział. Przypkowski i Gronowski uznali pewnie, że najłatwiej będzie im dotrzeć do premiera poprzez Lucjana Motykę – ministra kultury, który prywatnie był bliskim przyjacielem Cyrankiewicza. Żeby zaś wzmocnić swoją pozycję w rozmowach z resortem kultury, to zwerbowali do kapituły znanych i lubianych przez władzę literatów, takich jak Jarosław Iwaszkiewicz, Jan Brzechwa czy Mirosław Żuławski. Z rządu, oprócz Motyki, udało się też skaptować Adama Rapackiego (ministra spraw zagranicznych) i Edwarda Sznajdra (ministra handlu wewnętrznego).

Inauguracyjne posiedzenie kapituły Przypkowski zaplanował na 26 stycznia 1965 r., czyli pierwszą rocznicę śmierci Edwarda Pożerskiego. W zaproszeniu dla Rapackiego Przypkowski zaznaczał, że dogadał się już z Komitetem Wojewódzkim {{small|PZPR}} w Kielcach w sprawie wprowadzania tradycyjnych potraw do jadłospisów miejscowych restauracji.

{{ Cytat
| Na początek poszła zupa cebulowa przypkowska, zrazy radziwiłłowskie i blamanże Sobieskiego! Komitet Wojewódzki dał dyspozycję pieczenia chleba razowego piekarniom kieleckim. Chleba takiego rodzaju, jakiego zrazy i zupa wymagają.
| źródło = Tadeusz Przypkowski w liście do Adama Rapackiego, między 16 lipca 1964 a 26 stycznia 1965; cyt. w: {{Cyt
| tytuł = Spotkania z Zabytkami
| nazwisko r = Miliszkiewicz
| imię r = Janusz
| rozdział = Przypkowski i PRL
| adres rozdziału = https://polona.pl/item-view/3bea1f8d-7c87-4b94-afbd-48b53b61861b?page=36
| wydawca = Ministerstwo Kultury i Sztuki, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami
| miejsce = Warszawa
| rok = 1996
| wolumin = 116
| strony = 35
}} }}

Ostatecznie Rapackiemu wypadło coś innego i inauguracja nie doszła do skutku. Przypkowski, jak to Przypkowski, nie zraził się tym, tylko zaczął działać tak, jakby Order Pomiana został już utworzony. Do Francji powysyłał listy, by o istnieniu nowego orderu powiadomić potencjalnych odznaczonych – oczywiście na specjalnej „pomianowej” papeterii na czerpanym papierze z odpowiednim znakiem wodnym (pewnego razu, gdy papiernia nie zrealizowała zamówienia po jego myśli, Przypkowski musiał sięgnąć po odpowiednio mocny argument: „papier bez znaku wodnego jest jak kutas bez łebka!”).<ref>J. Miliszkiewicz, ''op. cit.'', s. 35–37</ref>

[[File:Order Pomiana - Polska.jpg|thumb|upright=1.25|Obiad kapituły Orderu Pomiana w drugą rocznicę śmierci Edwarda Pożerskiego. Tyłem do obiektywu, z widoczną wstążką orderową na szyi, siedzi gospodarz spotkania, wielki mistrz Tadeusz Gronowski, a na przeciwko niego – kanclerz kapituły Tadeusz Przypkowski.]]
Kapituła zebrała się po raz pierwszy dopiero w drugą rocznicę śmierci Pożerskiego. Spotkanie odbyło się w warszawskim mieszkaniu Tadeusza Gronowskiego. Z rządu przyszli Motyka i jego wiceminister, Zygmunt Garstecki. Gronowski został mianowany wielkim mistrzem kapituły, zaś Przypkowski został jej kanclerzem. Kapituła przyjęła wówczas specjalną rezolucję (napisaną w stylu będącym ewidentnym pastiszem przemówień Gomułki) o następującej treści:

{{ Cytat
| Jednogłośnie‎ ‎postanowiono‎ ‎dążyć‎ ‎do‎ ‎przywrócenia dawnej‎ ‎sławy‎ ‎Polskiej‎ ‎Kuchni, jako‎ ‎wybitnemu‎ ‎działowi‎ ‎Polskiej‎ ‎Kultury,‎ ‎przez‎ ‎sprecyzowanie‎ ‎i‎ ‎na‎ ‎podstawie‎ ‎nowej‎ ‎bazy‎ ‎ustrojowej‎ ‎wprowadzenie‎ ‎w życie‎ ‎jej‎ ‎pojęcia‎ ‎jako‎ ‎sztuki‎ ‎na naukowym‎ ‎podkładzie‎ ‎empirycznym‎ ‎czy‎ ‎badawczym,‎ ‎w przeciwieństwie‎ ‎do‎ ‎dotychczasowego‎ ‎jej‎ ‎traktowania‎ ‎jako zbiurokratyzowanego‎ ‎rzemiosła i‎ ‎przemysłu,‎ ‎co‎ ‎doprowadziło‎ ‎do jej‎ ‎tak‎ ‎powszechnie‎ ‎dyskutowanego‎ ‎upadku.‎ Jest to zadaniem głównym Kapituły Orderu Pomiana.

| źródło = Rezolucja przyjęta przez kapitułę Orderu Pomiana w drugą rocznicę śmierci Edwarda Pożerskiego; cyt. w: {{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Order Pomiana
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/61924
| miejsce = Kraków
| rok = 1966
| wolumin = nr 1095–96
| strony = 8
}} }}

Pierwsze posiedzenie kapituły, choć spóźnione, można było uznać za sukces. Przypkowski był dobrej myśli i snuł już dalekosiężne plany na przyszłość. Cztery dni później pisał do wielkiego mistrza:

{{ Cytat
| Myślę, że już na tym następnym obiedzie, zamiast chorego Jana Brzechwy, wejdzie Cyrankiewicz i z nim przedyskutujemy podniesioną przez Motykę i Garsteckiego możliwość czwartkowych obiadów Kapituły w Łazienkach.
| źródło = Tadeusz Przypkowski w liście do Tadeusza Gronowskiego, 30 stycznia 1966; cyt. w: Miliszkiewicz, ''op. cit.''
}}

W sumie do kapituły zrekrutowano kilkanaście osób. Większość członków nie miała jakichś silnych związków z gastronomią poza tym, że zapewne lubili dobrze zjeść (bo w końcu kto nie lubi?). Poniżej zamieszczam listę pełnego – na tyle, na ile udało mi się ustalić – składu kapituły Gastronomicznego Orderu Pomiana.

{| class=wikitable
|+ Członkowie kapituły Orderu Pomiana<ref>Według listy członków znajdującej się w Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie (brak sygnatury). Lista, sporządzona zapewne w 1969 r., nie zawiera nazwisk osób przyjętych do kapituły później, w tym: S. Bratkowskiego i A. Hanftwurcla, ani nieżyjącego już wtedy J. Brzechwy, a informacja o ich włączeniu w skład kapituły Orderu Pomiana pochodzi z innych źródeł.</ref>
! Wizerunek !! Imię i nazwisko (ur. – zm.) !! Uwagi
|-
| [[File:Tadeusz Gronowski.jpg|100px|Tadeusz Gronowski]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Tadeusz_Gronowski Tadeusz Gronowski]''' (1894–1990) || Malarz i grafik.<ref>{{Cyt
| tytuł = Varsavianista
| nazwisko r = Sobieszczański
| imię r = Adrian
| rozdział = Twórczość Tadeusza Gronowskiego w latach 20. na przykładzie wybranych realizacji
| adres rozdziału = https://varsavianista.pl/index.php/2022/08/28/tworczosc-tadeusza-gronowskiego-w-latach-20-na-przykladzie-wybranych-realizacji/
| wydawca = Fundacja Hereditas
| miejsce = Warszawa
| data = 12 maja 2024
}}</ref> Wielki Mistrz Kapituły.
|-
| [[File:Tadeusz Przypkowski 2.jpg|100px|Tadeusz Przypkowski]] || style=text-align:left | '''Tadeusz Przypkowski''' (1905–1977) || Gnomonik, historyk nauki i sztuki. Kanclerz Kapituły.
|-
| [[File:Anatol Hanftwurcel.jpg|100px|Anatol Hanftwurcel]] || style=text-align:left | '''Anatol Hanftwurcel''' (1921–2006) || Technik przemysłu spożywczego, redaktor naczelny czasopism branżowych, tłumacz, a z zamiłowania kucharz, smakosz oraz autor rubryk i książek kucharskich. Sekretarz Kapituły.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przegląd Techniczny
| nazwisko r = Rathman
| imię r = Tadeusz
| rozdział = Pożegnania: Anatol Hanftwurcel
| wydawca = Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych {{small|SIGMA-NOT}}
| miejsce = Warszawa
| rok = 2007
| wolumin = 3
| strony = 30
}}</ref><ref>{{Cyt
| tytuł = Przegląd Gastronomiczny
| nazwisko r = Nowicki
| imię r = Zdzisław T.
| rozdział = Powrót Orderu Pomiana
| wydawca = Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych {{small|SIGMA-NOT}}
| miejsce = Warszawa
| data = listopad 1998
| strony = 12
}}</ref>
|-
| [[File:Józef Cyrankiewicz.jpg|100px|Józef Cyrankiewicz]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Józef_Cyrankiewicz Józef Cyrankiewicz]''' (1911–1989) || Premier
|-
| [[File:Lucjan Motyka 1.jpg|100px|Lucjan Motyka]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Lucjan_Motyka Lucjan Motyka]''' (1915–2006) || Minister kultury i sztuki
|-
| [[File:Adam Rapacki 1.jpg|100px|Adam Rapacki]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Adam_Rapacki_(polityk) Adam Rapacki]''' (1909–1970) || Minister spraw zagranicznych
|-
| [[File:Edward Sznajder.png|100px|Edward Sznajder]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Edward_Sznajder Edward Sznajder]''' (1920–1978) || Minister handlu wewnętrznego
|-
| [[File:Zygmunt Garstecki.jpg|x100px|center|Zygmunt Garstecki]] || style=text-align:left | '''[https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/54492 Zygmunt Garstecki]''' (1912–1988) || Wiceminister kultury i sztuki
|-
| [[File:Jaroslaw Iwaszkiewicz 1.jpg|100px|Jarosław Iwaszkiewicz]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Jarosław_Iwaszkiewicz Jarosław Iwaszkiewicz]''' (1894–1980) || Poeta i pisarz, dyplomata, poseł na Sejm
|-
| [[File:Stefan Bratkowski.jpg|100px|Stefan Bratkowski]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Bratkowski Stefan Bratkowski]''' (1934–2021) || Dziennikarz, współautor książki ''Ostatki staropolskie'', poświęconej w dużej części rodzinie Przypkowskich<ref>{{Cyt
| tytuł = Polityka
| nazwisko r = Adamczewski
| imię r = Piotr
| rozdział = Mistrz propagandy
| adres rozdziału = https://adamczewski.blog.polityka.pl/2006/11/03/mistrz-propagandy/
| data = 3 listopada 2006
}}</ref><ref>{{Cyt
| nazwisko = Roszko
| imię = Janusz
| nazwisko2= Bratkowski
| imię2 = Stefan
| tytuł = Ostatki staropolskie
| url = http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.oai-journals-pan-pl-119483/c/oai-journals-pan-pl-119483_full-text_2020-01-WNUM-15-Sniezko.pdf-2
| wydawca = Czytelnik
| miejsce = Warszawa
| rok = 1966
}}</ref>
|-
| [[File:Jan Brzechwa 1.jpg|100px|Jan Brzechwa]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Brzechwa Jan Brzechwa]''' (1898–1966) || Poeta i pisarz, radca prawny {{small|ZAiKS}}. Zmarł w drugim roku działalności kapituły.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Urbanek
| imię = Mariusz
| tytuł = Brzechwa nie dla dzieci
| url = https://pdf-x.pl/api/document/5b1d8db14e16ab1e21b399e1/download
| wydawca = Iskry
| rok = 2023
| rodział = Umierać trzeba z taktem…
}}</ref>
|-
| [[File:Stanisław Konopka 1.jpg|100px|Stanisław Konopka]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanisław_Konopka Stanisław Konopka]''' (1896–1982) || Historyk medycyny, założyciel Głównej Biblioteki Lekarskiej
|-
| [[File:Andrzej Michałowski.JPG|100px|Andrzej Michałowski]] || style=text-align:left | '''Andrzej Michałowski''' (ur. 1934) || Wojewódzki konserwator zabytków w Kielcach 
|-
| [[File:Aleksander Szczygieł 1.jpg|100px|Aleksander Szczygieł]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Szczygieł Aleksander Szczygieł]''' (1906–1983) || Fizjolog, założyciel Instytutu Żywności i Żywienia
|-
| [[File:Damazy Tilgner.jpg|100px|Damazy Tilgner]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Damazy_Tilgner Damazy Jerzy Tilgner]''' (1904–1997) || Agrotechnik, profesor technologii przetwórstwa mięsnego
|-
| [[File:Mirosław Żuławski.jpg|100px|Mirosław Żuławski]] || style=text-align:left | '''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Mirosław_Żuławski Mirosław Żuławski]''' (1913–1995) || Pisarz, dyplomata, reprezentant Polski w Unesco
|}

== Potrawa czwarta: Z czego się robi homara po polsku? ==
[[File:Tadeusz Gronowski w kuchni.jpg|thumb|Tadeusz Gronowski w kuchni]]
Na owym spóźnionym obiedzie inauguracyjnym Orderu Pomiana, który odbył się u Gronowskiego, podano: przypkowską zupę cebulową, kaczkę w brzoskwiniach z gronowskim bukietem jarzyn, a na deser – tort pomarańczowy.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Order Pomiana
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/61924
| miejsce = Kraków
| rok = 1966
| wolumin = nr 1095–96
| strony = 8
}}</ref> O zupie cebulowej będzie później. Natomiast przepisu na ów bukiet jarzyn nie udało mi się odnaleźć.

Znalazłem za to przepis na inną potrawę, która była dumą państwa Gronowskich i którą być może podawano na którychś z kolejnych posiedzeń kapituły. Był to typowy dla kuchni peerelowskiej przykład dania z pozoru wykwintnego i egzotycznego, a tak naprawdę przyrządzonego z prostych składników, których ograniczony wybór dostępny był w sklepach – a mianowicie: homar po polsku.

[[File:Homar po polsku.jpg|thumb|Homar po polsku {{small|Zdjęcie pochodzi z bloga ''[https://www.krolestwogarow.pl/2020/03/homar-po-polsku.html Królestwo garów]''.}}]]
{{ Cytat |
* 50 dag wędzonego dorsza
* 2 marchewki (10 dag)
* Połowa cytryny i natka pietruszki
* 10 dag majonezu
Obrać dorsza tak, aby nie została ani jedna ość, i podzielić na cząstki. Marchewki obrać i zetrzeć na drobnej tarce. Skropić wszystko cytryną i razem wymieszać, dodając majonez. Przystroić natką pietruszki, a jeśli koniecznie chce się zaimponować potrawą, to można jeszcze domieszać oryginalnego homara lub kraby z puszki. I tak nikt się nie pozna, bo dorsz będzie różowy – jak homar – i równie smaczny, a przy tym nie tuczący. Ta świetna przystawka do obiadu – tania,
elegancka i smaczna – jest specjalnością domu prof. Tadeusza Gronowskiego, nie tylko słynnego plastyka, ale i Kawalera Orderu Pomiana (odznaka dla smakoszy).
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Gumowska
| imię = Irena
| tytuł = Obiad w pół godziny
| wydawca = Watra
| miejsce = Warszawa
| rok = 1980
| strony = 135
}} }}
{{clear}}

== Odznaczeni ==
[[File:Order Pomiana - Francja 2.JPG|thumb|left|Przypkowski (z prawej) wręcza dyplomy Orderu Pomiana Rogerowi Topolinskiemu (z lewej) i Jean-Dominique’owi Arnaboldiemu (Paryż, 1965 r.).]]

W naszych czasach order można sobie zamówić w jadłodajni McDonalda (kto tam bywa, ten wie). Dawniej na order trzeba było sobie zasłużyć. A jeśli chodzi o Order Pomiana, to był tak bardzo ekskluzywny, że liczba odznaczonych tym wyróżnieniem osób była zbliżona do liczby członków kapituły, która to odznaczenie nadawała.

Chociaż Przypkowski utrzymywał, że celem Orderu Pomiana było doskonalenie kuchni polskiej, to od początku zakładał, że dekorowani orderem będą głównie cudzoziemcy. W pierwszej kolejności do odznaczenia zaproponował dwóch Francuzów: paryskiego restauratora Rogera Topolinskiego{{czyt|Roger Topolinski}} oraz dziennikarza gastronomicznego Jean-Dominique’a Arnaboldiego.{{czyt|Jean-Dominique Arnaboldi}} MSZ poleciło polskiemu ambasadorowi w Paryżu użyczenie na potrzeby uroczystości lokalu ambasady, jak też zapewnienie zwyczajowego drinka. Dekoracji orderami dokonał Przypkowski, jako kanclerz kapituły, osobiście. Przypkowski pełnił przy tym rolę swego rodzaju gastronomicznego ambasadora Polski i w związku z tym dostawał na zagraniczne podróże dewizy z {{small|MSZ}}. Nierzadko musiał te środki sobie wywalczyć, strasząc ministerialnych urzędników Rapackim, Cyrankiewiczem, a nawet Komitetem Centralnym.<ref>{{Cyt
| tytuł = Rzeczpospolita
| nazwisko r = Miliszkiewicz
| imię r = Janusz
| rozdział = Na początek – zupa cebulowa przypkowska
| adres rozdziału = https://archiwum.rp.pl/artykul/221765-Na-poczatek–-zupa-cebulowa-przypkowska.html
| data = 3 kwietnia 1999
}} </ref>

Każdemu nowemu kawalerowi Orderu Pomiana Przypkowski wieszał na szyi wstążkę z odznaką oraz wręczał ozdobny dyplom, napisany oczywiście po francusku, o następującej treści:

[[File:Order Pomiana - Francja.JPG|thumb|upright=1.3|Przypkowski z członkami francuskiego kolegium Orderu Pomiana (Paryż, 1971 r.)]]
{{ Cytat
| Kapituła polskiego Gastronomicznego Orderu Pomiana zaświadcza, iż jednogłośną decyzją Kapituły [imię i nazwisko] zasługuje na odznaczenie pomianowskie w uznaniu jego wielkich zasług dla kultury gastronomicznej.
| oryg = Chapitre de l’Ordre des Gastronomes Pomiane de Pologne certifie que {{...}} a merité par decision unanime du Chapitre la distinction du Pomiane en reconaissance de ses grandes œuvres sur la culture gastronome.
| źródło = Dyplom Orderu Pomiana, reprodukowany w: {{Cyt
| nazwisko =
| imię =
| tytuł = Przegląd Gastronomiczny
| nazwisko r = Nowicki
| imię r = Zdzisław T.
| rozdział = Powrót Orderu Pomiana
| wydawca = Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych {{small|SIGMA-NOT}}
| miejsce = Warszawa
| data = listopad 1998
| strony = 12–15
}}; tłum. własne
}}

[[File:Odznaczenie Kalkowskiego.jpg|thumb|left|Tadeuszowie Gronowski i Przypkowski dekorują orderem Jana Kalkowskiego jako przedstawiciela redakcji ''Przekroju'' (Jędrzejów, 1969 r.).]]
Wyróżnieni egzotycznym orderem restauratorzy zapraszali później Przypkowskiego do swoich lokali i tak to się kręciło.

Orderem odznaczono tylko kilku Polaków, którzy albo mieszkali i działali za granicą (Stanisław Kozioł w Londynie, Grzegorz Tomaszewski pod Kopenhagą), albo których kandydatury zostały prawdopodobnie zaproponowane przez innych członków kapituły. Podejrzewam bowiem, że sędziwego Władysława Kucharskiego mógł zgłosić Jarosław Iwaszkiewicz, któremu Kucharski gotował przed wojną, kiedy Iwaszkiewicz był sekretarzem poselstwa polskiego w Danii; Stanisława Cupra natomiast – sam premier Cyrankiewicz.

W 1969 r. kapituła wyjątkowo odznaczyła też dwie osoby prawne – obie z Polski. Były to zakłady przetwórstwa owocowo-warzywnego w Pudliszkach oraz redakcja krakowskiego ''Przekroju''.

A oto pełna – znowu, na tyle, na ile udało mi się ustalić – lista odznaczonych Orderem Pomiana:
{{clear}}

{| class=wikitable
|+ Kawalerowie Orderu Pomiana<ref>Według listy odznaczonych znajdującej się w Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie (brak sygnatury). Lista, sporządzona zapewne w 1969 r., nie zawiera nazwisk osób odznaczonych później, w tym: H. Clos-Jouve, S. Cupra, K. Jaroszyńskiego i R. Roucou, a informacja o ich odznaczeniu Orderem Pomiana pochodzi z innych źródeł.</ref>
! Wizerunek !! Imię i nazwisko (ur. – zm.) !! Kraj zamieszkania[[#uwaga|*]] !! Uwagi
|- 
| [[File:Ang Kim Khoan.JPG|100px|Ang Kim Khoan]] || style=text-align:left | '''Ang Kim Khoan'''{{czyt|Ang Kim Khoan}} (1910–1978) || [[Plik:KHM.svg|23px|]] {{small|Kambodża}} || Hotelarz, minister turystyki Kambodży,<ref>{{Cyt
| nazwisko = Abdoul-Carime
| imię = Nasir
| tytuł = Association d’échanges et de formation pour les études khmères
| rozdział = Ang Kim Khoan (1910–1978?)
| adres rozdziału = https://www.aefek.fr/wa_files/ang_kim_khoan_2.pdf
}}</ref> dyrektor generalny sieci hoteli pod nazwą Khmerska Spółka Zajazdów Królewskich (''Société khmère des Auberges royales'').<ref>{{Cyt
| tytuł = Le Monde diplomatique
| rozdział = La société khmère des auberges royales : Un équipement touristique de grande classe
| adres rozdziału = https://www.monde-diplomatique.fr/1963/10/A/25614
| miejsce = Paris
| data = październik 1963
| strony = 15
}}</ref> Odznaczenie orderem odbyło się w Paryżu.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Przypkowski
| imię r = Tadeusz
| rozdział = Przypkowski dekoruje
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/33718
| wydawca =
| miejsce = Kraków
| data = 12 stycznia 1969
| wolumin = nr 1240
| strony = 8
}}</ref>
|- 
| [[File:Jean-Dominique Arnaboldi.JPG|100px|Karykatura Jean-Dominique’a Arnaboldiego]] || style=text-align:left | '''Jean-Dominique Arnaboldi'''{{czyt|Jean-Dominique Arnaboldi}} (1919–1974)<ref>{{Cyt
| tytuł = Généafrance
| rozdział = Jean Dominique Arnaboldi : Base de données des décès de l’insee
| adres rozdziału = https://geneafrance.com/france/deces/?deces=37892347
}}</ref> || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Dziennikarz zajmujący się tematyką gastronomiczną, jeden z jurorów turnieju o Złotą Patelnię (''Poêle d’or'')<ref>{{Cyt
| nazwisko = Kapandji
| imię = Ghislaine
| nazwisko2= Morhange
| imię2 = Élie
| tytuł = Vente aux enchères gastronomique sous les auspices de Bacchus et de Comus…
| url = https://cdn.drouot.com/d/catalogue?path=22/34883/20160918catDP.pdf
| miejsce = Paris
| rok = 2016
| strony = 50–51
}}</ref>
|- 
| [[File:Gian Giuseppe Brenna.jpg|100px|Gian Giuseppe Brenna]] || style=text-align:left | '''Gian Giuseppe Brenna'''{{czyt|Gian Giuseppe Brenna}} (1920–2006) || [[Plik:ITA.svg|23px|]] {{small|Włochy}} || Dentysta, z zamiłowania gastronom, delegat prowincji Como w Lombardii do Włoskiej Akademii Kulinarnej (''Accademia Italiana della Cucina'')<ref>{{Cyt
| tytuł = Espansione TV
| nazwisko r = Bambace
| imię r = Andrea
| rozdział = Campo di Tremezzina, una piazza dedicata a Gian Giuseppe Brenna
| adres rozdziału = https://www.espansionetv.it/2018/09/27/campo-di-tremezzina-una-piazza-dedicata-a-gian-giuseppe-brenna/
| miejsce = Como
| data = 27 września 2018
}}</ref>
|- 
| [[File:Henry Clos-Jouve.png|100px|Henry Clos-Jouve]] || '''Henry Clos-Jouve'''{{czyt|Henry Clos-Jouve}} (1908–1981) || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Współzałożyciel Akademii Rabelais’go (''Académie Rabelais''),<ref> {{Cyt
| tytuł = Académie Rabelais
| rozdział = Membres
| adres rozdziału = https://academie-rabelais.fr/membres/
}}</ref> przewodniczący stowarzyszenia Kronikarzy Gastronomii i Turystyki (''Chroniqueurs de la Gastronomie et du Tourisme''), pierwszy organizator konkursu na najlepszego sommeliera we Francji,<ref> {{Cyt
| tytuł = Association des sommerliers de Paris Ile-de-France
| rozdział = 1907–1969 Les origines de l’association
| adres rozdziału = https://www.sommelier-paris.org/les_origines_de_lassociation/
}}</ref> współzałożyciel Przyjacielskiego Towarzystwa Miłośników Autentycznej Kiełbaski Andouillette (''Association Amicale des Amateurs d’Andouillette Authentique'', w skrócie: ''AAAAA'')<ref>{{Cyt
| tytuł = Gastronomiac
| rozdział = Clos-Jouve (Henri Belin, known as Henry)
| adres rozdziału = https://en.gastronomiac.com/chefs_metiers_bouche/clos-jouve-henri-belin-dit-henry/
}}</ref><ref>Z.T. Nowicki, ''op. cit.'', s. 13</ref>
|- 
| [[File:Stanisław Cuper.jpg|100px|Stanisław Cuper]] || '''Stanisław Cuper''' || [[Plik:POL.svg|23px|]] {{small|Polska}} || Szef kuchni w szydłowieckiej restauracji Biesiada, znany zwłaszcza z karpia w śmietanie, za którym przepadał Józef Cyrankiewicz<ref>Z.T. Nowicki, ''op. cit.'', s. 13</ref>
|- 
| [[File:Andre Hurtrel.JPG|100px|André Hurtrel]] || style=text-align:left | '''André Hurtrel'''{{czyt|André Hurtrel}} (1917–1995) || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Dziennikarz, założyciel Krajowego Związku Rzeczników Prasowych, prezes Narodowego Komitetu Gastronomicznego (''Comité National de la Gastronomie''), przewodniczący ''jury'' turnieju o Złotą Patelnię.<ref>{{Cyt
| tytuł = Souillas.net
| rozdział = Le Souillagais Pierre Arnal « Poêle d’Or » 1969
| adres rozdziału = http://www.souillac.net/le-souillagais-pierre-arnal-poele-dor-1969
}}</ref> Sam odznaczył Przypkowskiego Komandorią Złotej Patelni za pracę nad polsko-francuskimi relacjami kulinarnymi.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Order Pomiana
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/61924
| miejsce = Kraków
| rok = 1966
| wolumin = nr 1095–96
| strony = 8
}}</ref>
|- 
| [[File:Kazimierz Jaroszyński.jpg|100px|Kazimierz Jaroszyński]] || '''Kazimierz Jaroszyński''' (1931–2013) || [[Plik:POL.svg|23px|]] {{small|Polska}} || Szef kuchni w Hotelu Europejskim oraz w Spatifie w Warszawie<ref>Z.T. Nowicki, ''op. cit.'', s. 13</ref>
|-
| [[File:Stanisław Kozioł.JPG|100px|Stanisław Kozioł]] || style=text-align:left | '''Stanisław Kozioł''' (1899–1974) || [[Plik:GBR.svg|23px|]] {{small|W. Brytania}} || Właściciel londyńskiej restauracji ''Lucullus''<ref>{{Cyt
| tytuł = Wschodni Rocznik Humanistyczny
| nazwisko r = Kaczorowski
| imię r = Andrzej W.
| rozdział = Służba Bezpieczeństwa na tropach Tola z Łyczakowa
| adres rozdziału = http://wrh.edu.pl/wp-content/uploads/2018/06/06_Kaczorowski_WRH_10_2014.pdf
| rok = 2014
| tom = X
| strony = 80–81 (przypis 45)
}}</ref>
|- 
| [[File:Władysław Kucharski 1.jpg|100px|Władysław Edward Kucharski]] || style=text-align:left | '''Władysław Edward Kucharski''' (1879–1973) || [[Plik:POL.svg|23px|]] {{small|Polska}} || Zgodnie z nazwiskiem, kucharz – tak jak i jego dziadek, ojciec, brat oraz syn. Gotował dla monarchów, arystokratów i dyplomatów (m.in. dla Jarosława Iwaszkiewicza).<ref>{{Cyt
| tytuł = Polskie Radio Czwórka
| nazwisko r = Kuś
| imię r = Agnieszka
| rozdział = Pawłowa i Kucharski: Kto serwował Iwaszkiewiczom kurę po literacku?
| adres rozdziału = https://www.polskieradio.pl/10/5374/artykul/2831015,pawlowa-i-kucharski-kto-serwowal-iwaszkiewiczom-kure-po-literacku
| data = 25 października 2021
}}</ref> Po II Wojnie Światowej szef kuchni w Grand Hotelu w Sopocie oraz w ośrodku konferencyjno-wypoczynkowym Polskiej Akademii Nauk w pałacu w Jabłonnie.<ref>Biogram dołączony do listy odznaczonych Orderem Pomiana, Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie</ref><ref> {{Cyt
| tytuł = Gazeta Powiatowa
| nazwisko r = Degiel
| imię r = Rafał
| rozdział = Nasza Historia: Władysław Kucharski (1879–1973) – dzierżawca kasyna oficerskiego w Legionowie, kuchmistrz w pałacu w Jabłonnie
| adres rozdziału = https://gazetapowiatowa.pl/poradniki/nasza-historia/nasza-historia-wladyslaw-kucharski-1879-1973-dzierzawca-kasyna-oficerskiego-legionowie-kuchmistrz-palacu-jablonnie/
| wydawca = Agencja Reklamowo-Wydawnicza Błękitne Centrum
| miejsce = Legionowo
| rok = 26 listopada 2020
}}</ref>
|- 
| [[File:Edouard Longue 1.jpg|100px|Edouard Longue]] || style=text-align:left | '''Édouard Longue'''{{czyt|Édouard Longue}} (1908–1989)<ref> {{Cyt
| tytuł = Acte Décès
| rozdział = Acte de décès à Paris 18e arrondissement (75018) pour l’année 1989
| adres rozdziału = https://www.acte-deces.fr/acte-de-deces-paris-18e-arrondissement-1989
}}</ref> || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Dziennikarz, pisarz, krytyk kulinarny, założyciel Francuskiego Towarzystwa Prasy Gastronomiczno-Turystycznej (''Association française de la Presse gastronomique et touristique''),<ref> {{Cyt
| tytuł = Souillas.net
| rozdział = Le Souillagais Pierre Arnal « Poêle d’Or » 1969
| adres rozdziału = http://www.souillac.net/le-souillagais-pierre-arnal-poele-dor-1969
}}</ref> prezes Francuskiego Związku Dziennikarzy, Pisarzy i Redaktorów Gastronomów (''Union française des journalistes, écrivains et éditeurs gastronomes''),<ref> {{Cyt
| tytuł = Feuille d’Avis du Valais
| url = https://doc.rero.ch/record/175903/files/1968-01-23.pdf
| nazwisko r = Longue
| imię r = Édouard
| rozdział = Respect du goût d’autrui en gastronome
| miejsce = Sion
| data = 23 stycznia 1968
| wolumin = No 19
| strony = 9
}}</ref> wiceprezes Międzynarodowej Federacji Prasy Gastronomicznej (''Fédération internationale de la Presse gastronomique''),<ref>{{Cyt
| nazwisko = Cracknell
| imię = H. L.
| nazwisko2= Nobis
| imię2 = G.
| tytuł = Practical Professional Gastronomy
| rozdział = Gastronomy and Gastronomes
| adres rozdziału = https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17876-6_12
| wydawca = Palgrave
| miejsce = London
| rok = 1985
| strony = 330
}}</ref> w 1980 r. nagrodzony Złotym Piórem ([https://www.gastronomische-akademie.de/aktivitaeten/literarischer-wettbewerb/buecher-archiv/ergebnisse-nach-jahren/buecher-goldene-feder.html ''Goldene Feder'']) przez Akademię Gastronomiczną Niemiec (''Gastronomische Akademie Deutschlands''). Siostrzeniec Edwarda Pożerskiego.<ref>''Curriculum vitae d’Édouard Camille Longue'', Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie, rkps MPJ/G/329, po 1967</ref><ref>{{Cyt
| tytuł = Sciences des aliments
| nazwisko r = This
| imię r = Hervé
| rozdział = Pourquoi la cuisine n’est pas une science ?
| adres rozdziału = https://docplayer.fr/210415603-Pourquoi-la-cuisine-n-est-pas-une-science.html
| wydawca = Lavoisier
| rok = 2006
| wolumin = 26
| strony = 203
}}</ref>
|- 
| [[File:Gianni Mantero.jpg|100px|Gianni Mantero]] || style=text-align:left | '''Gianni Mantero'''{{czyt|Gianni Mantero}} (1897–1985) || [[Plik:ITA.svg|23px|]] {{small|Włochy}} || Architekt, grafik, kolekcjoner ekslibrysów.<ref>{{Cyt
| tytuł = British Museum
| rozdział = Gianni Mantero
| adres rozdziału = https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG37108
}}</ref> Związków z gastronomią nie udało mi się ustalić.
|- 
| [[File:Roger Roucou.jpg|100px|Roger Roucou]] || style=text-align:left | '''Roger Roucou'''{{czyt|Roger Roucou}} (1921–2012) || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Właściciel lugduńskiej restauracji ''La Mère Guy'', w latach 1983–87 prezes stowarzyszenia Białych Czapek Lugduńskich (''Toques Blanches Lyonnaises''),<ref>{{Cyt
| inni = red. Hervé Bal
| tytuł = Guide Toques Blanches Lyonnaises 2021
| url = https://issuu.com/toques-blanches-lyonnaises/docs/guide_2021_compresse_
| wydawca = France Médias Internationnal
| rok = 2021
| strony = 26
}}</ref> a w latach 1988–91 prezes Stowarzyszenia Kuchmistrzów Francji (''Maîtres Cuisiniers de France'')<ref>{{Cyt
| tytuł = Association des Maîtres Cuisiniers de France
| rozdział = Notre histoire
| adres rozdziału = https://maitrescuisiniersdefrance.com/fr/notre-histoire/
| miejsce = Paris
}}</ref>
|- 
| [[File:Claude Terrail.jpg|100px|Claude Terrail]] || style=text-align:left | '''Claude Terrail'''{{czyt|Claude Terrail}} (1918–2006) || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Właściciel paryskiej restauracji ''La Tour d’Argent''<ref>{{Cyt
| tytuł = The New York Times
| nazwisko r = Prial
| imię r = Frank J.
| rozdział = Claude Terrail, 88, Model of a Restaurateur, Dies
| adres rozdziału = https://www.nytimes.com/2006/06/07/world/europe/07terrail.html?ex=1307332800&en=5b6cfa83074578f3&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss
| rok = 7 czerwca 2006
}}</ref>
|- 
| [[File:Grzegorz Tomaszewski.JPG|100px|Grzegorz Stanisław Tomaszewski]] || style=text-align:left | '''Grzegorz Stanisław Tomaszewski''' (1927–1999)<ref>{{Cyt
| tytuł = Kendtes Gravsted
| rozdział = Grzegorz Stanisław Georges ’Georg’ Tomaszewski
| adres rozdziału = https://gravsted.dk/person.php?navn=georgsstomaszewski
}}</ref> || [[Plik:DNK.svg|23px|]] {{small|Dania}} || Kucharz, współzałożyciel duńskiej firmy ''Jensens Konserves'' produkującej konserwy i zupy w puszce.<ref>{{Cyt
| tytuł = Bogen om Jensen
| nazwisko r = Jensen
| imię r = Bjarne
| rozdział = Polsk kok fyldte Jensen på dåse
| wydawca = Turbine
| rok = 2017
}}</ref> Później właściciel Instytutu Gastronomicznego (''Gastronomisk Institut''), czyli firmy oferującej doradztwo w zakresie gastronomii, w Hørsholm pod Kopenhagą.<ref>{{Cyt
| tytuł = Samling af anmeldelser til handelsregistrene
| url = https://tidsskrift.dk/Handelsregistrene/article/download/77734/112477/164004
| wydawca = Handelsministeriet
| rok = 1968
| wolumin = Nr. 5
| strony = 89
}}</ref> W Danii znany pod imieniem Georges, które wcześniej przyjął jako swój konspiracyjny pseudonim w Powstaniu Warszawskim.<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Dwa Pomiany
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/29793
| miejsce = Kraków
| rok = 1969
| wolumin = nr 1268
| strony = 1–2
}}</ref>
|- 
| [[File:Roger Topolinski.JPG|100px|Roger Topolinski]] || style=text-align:left | '''Roger Topolinski'''{{czyt|Roger Topolinski}} (1905–1994) || [[Plik:FRA.svg|23px|]] {{small|Francja}} || Właściciel paryskiej restauracji ''Lapérouse'',<ref>{{Cyt
| tytuł = È molto goloso
| rozdział = Roger Topolinski : restaurant Lapérouse à Paris (France)
| adres rozdziału = https://emoltogoloso.fr/2021/05/02/roger-topolinski-restaurant-laperouse-a-paris-france
| wydawca = WordPress
| data = 2 maja 2021
}}</ref> prezes Związku Restauratorów Paryskich, podobno potomek nadwornego kucharza króla Stanisława Leszczyńskiego w Lunéville<ref>Z.T. Nowicki, ''op. cit.'', s. 13</ref>
|- 
| [[File:Przekrój.png|100px|Winieta tytułowa Przekroju]] || style=text-align:left | Redakcja tygodnika '''''[https://przekroj.pl/ Przekrój]''''' || [[Plik:POL.svg|23px|]] {{small|Polska}} || Przypkowski i „sfafikowani” z nim dziennikarze często pisali o jego działalności właśnie na łamach ''Przekroju''. Odznaczenie odebrał zastępca redaktora naczelnego [https://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Kalkowski Jan Kalkowski]<ref>{{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Z przyjemnością informujemy Czytelników, że…
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/39950
| miejsce = Kraków
| rok = 1969
| wolumin = nr 1285
| strony = 9
}}</ref> (1922–1989), autor artykułów i książek o tematyce kulinarnej.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Klominek
| imię = Andrzej
| tytuł = Życie w Przekroju
| wydawca = Oficyna Wydawnicza Most
| miejsce = Warszawa
| rok = 1995
| strony = 324–325
}}</ref>
|- 
| [[File:Pudliszki.png|100px|Logo Pudliszek]] || style=text-align:left | Przedsiębiorstwo '''[https://www.pudliszki.pl/o-nas/historia-firmy Pudliszki]''' || [[Plik:POL.svg|23px|]] {{small|Polska}} || O pionierskiej roli zakładów przetwórstwa owocowo-warzywnego w Pudliszkach wspomniałem już kiedyś pisząc o [[Keczup czy musztarda?#Keczup – „coś w rodzaju kabulu”|historii keczupu]]. Odznaczenie odebrał dyrektor naczelny zakładu Zbyszko Trzeciakowski<ref>Z.T. Nowicki, ''op. cit.'', s. 15</ref><ref>{{Cyt
| inni = reż. Wiesław Karaś
| tytuł = Ludzie z pierwszych stron gazet
| url = https://www.youtube.com/watch?v=CmAh8vvsk0M
| wydawca = Telewizja Polska, Oddział we Wrocławiu
| rok = 10 kwietnia 1976
}}</ref> (1913–1989).
|-
|}
‎*)‎ {{small|Kraj zamieszkania (bądź siedziby) – w chwili odznaczenia Orderem Pomiana}}

== Dobre duchy przy garach ==
[[File:Gronowscy.JPG|thumb|Tadeusz i Maria z Erhardtów Gronowscy]]
Uważny Czytelnik zauważył zapewne, że cały ten Order Pomiana był zabawą w gronie wyłącznie męskim. Order miał swoich kawalerów, lecz ani jednej damy. Gdzie w takim razie były kobiety? Znając stosunki społeczne panujące jeszcze w latach 60. XX w., podejrzewam, że odpowiedź jest prosta: otóż kobiety były w kuchni! Panom smakoszom ktoś w końcu musiał gotować.

Dziennikarz Janusz Miliszkiewicz pisał, że „dobrym duchem” spotkań kapituły w mieszkaniu wielkiego mistrza „była żona Gronowskiego, znakomita tłumaczka Maria Erhardt-Gronowska.”<ref>J. Miliszkiewicz, ''op. cit.'', s. 36</ref> Ale na fotografiach z owych spotkań, jak na ducha przystało, jest niewidoczna. Stawiam na to, że podczas gdy kapituła obradowała i smakowała, to nie kto inny, tylko właśnie ona przyrządzała owe gronowskie bukiety jarzyn i homary z wędzonego dorsza.

Jeśli chodzi o przyjęcia w Jędrzejowie, to nawet nie trzeba się specjalnie domyślać. Syn Tadeusza Przypkowskiego o umiejętnościach kulinarnych ojca mówił wprost:
{{clear}}
[[File:Witold i Stefania Hulewiczowie, Stefania Przypkowska.jpg|thumb|left|upright=1.4|Po lewej: Stefania z Ossowskich, późniejsza żona Tadeusza Przypkowskiego, ze swym pierwszym mężem Witoldem Hulewiczem (zamordowanym przez Niemców w Palmirach). Po prawej: Elżbieta z Chodkiewiczów Przypkowska, synowa Tadeusza Przypkowskiego.]]

{{ Cytat
| Ojciec nigdy niczego nie ugotował. Nie potrafił. Nawet nie czynił w tej mierze żadnych prób. On był po prostu smakoszem. Znał się na dobrym jadle, pisał o nim i przede wszystkim mówił. No i oczywiście jadł.
| źródło = Piotr Maciej Przypkowski, cyt. w: {{Cyt
| tytuł = Polityka
| nazwisko r = Adamczewski
| imię r = Piotr
| rozdział = Mistrz propagandy
| adres rozdziału = https://adamczewski.blog.polityka.pl/2006/11/03/mistrz-propagandy/
| data = 3 listopada 2006
}} }}

Bodaj jedyną rzeczą nadającą się do spożycia, którą Tadeusz Przypkowski robił osobiście, była dzięgielówka.<ref>{{Cyt
| nazwisko = Roszko
| imię = Janusz
| nazwisko2= Bratkowski
| imię2 = Stefan
| tytuł = Ostatki staropolskie
| url = https://studioopinii.pl/wp-content/uploads/2014/04/Ostatki-staropolskie.pdf
| wydawca = Czytelnik
| miejsce = Warszawa
| rok = 1966
| strony = 32
}}</ref> Swoje gastronomiczno-historiozoficzne rozważania zawarł we wstępie do wspomnianej już książeczki ''Łyżka za cholewą, a widelec na stole'', lecz to jego żona Stefania umieściła na jej końcu rozdział o charakterze praktycznym. Obok przepisów Pożerskiego na kołduny litewskie i Cupra na karpia w śmietanie, umieściła rodzinne receptury stosowane przez kobiety, które wiernie gotowały trzem kolejnym pokoleniom mężczyzn w familii Przypkowskich.

{{ Cytat
| Garść kulinarnych polskich przepisów wypróbowanych wielokrotnie w ostatnich co najmniej stu latach w rodzinach Przypkowskich, Ossowskich i Gawrońskich przez: Zofię z Horstów Feliksową Przypkowską {{...}}, Zenobię z Gawrońskich Józefową Ossowską {{...}} oraz Stefanię z Ossowskich, 1° voto Witoldową Hulewiczową, 2° voto Tadeuszową Przypkowską, i Elżbietę z Chodkiewiczów Maciejową Przypkowską, a podawanych obecnie w siedzibie Kapituły Gastronomicznego Orderu Pomiana w Jędrzejowie (kieleckim) przy Muzeum im. Przypkowskich.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Berezowska
| imię = Maja
| nazwisko2= Przypkowska
| imię2 = Stefania
| nazwisko3= Przypkowski
| imię3 = Tadeusz
| nazwisko4= Samozwaniec
| imię4 = Magdalena
| tytuł = Łyżka za cholewą, a widelec na stole: mała kulinarna silva rerum
| nazwisko r = Przypkowska
| imię r = Stefania
| rozdział = Garść kulinarnych polskich przepisów
| wydawca = Wydawnictwo Literackie
| miejsce = Kraków
| rok = 1977
| strony = 79
}} }}

== Potrawa piąta: Przypkowska zupa króla Stanisława ==
Pośród owych przepisów nie mogło zabraknąć receptury na potrawę, która w domu Przypkowskich była zdecydowanym ''pièce de résistance'', kulinarną chlubą całego rodu, podawaną na wszystkich ważniejszych przyjęciach w ich jędrzejowskiej siedzibie, a teraz także w jędrzejowskich restauracjach. Chodzi tu o przypkowską zupę cebulową. Zupa cebulowa kojarzy się wprawdzie głównie z kuchnią francuską, ale jej przypkowska wersja jest dodatkowo zagęszczona razowym chlebem i doprawiona po staropolsku imbirem, goździkami i gałką muszkatołową.

[[File:Zupa cebulowa przypkowska.jpg|thumb|upright=.9|Rycina zdobiąca zaproszenie na zupę cebulową do domu Tadeusza Przypkowskiego {{small|Ryt. Tadeusz Przypkowski.}}]]
{{ Cytat
| Przypkowska zupa cebulowa (pod tą nazwą spopularyzowana już wśród smakoszy Paryża, a nawet serwowana w najlepszej restauracji Madrytu, od pokoleń tradycyjnie podawana w rodzinie Przypkowskich. Posiadając wszelkie cechy staropolskiej kuchni, nie figuruje jednak w drukowanych książkach kucharskich). Półtora litra chudego rosołu wołowego, 6 dużych słodkich cebul (jeżeli cebule zbyt ostre, zupa wymaga lekkiego przysłodzenia), 6 kromek żytniego ciemnego razowego chleba, 30 do 40 g masła i do smaku: gałka muszkatołowa, imbir, goździki korzenne, pieprz, sól i o ile można curry, która przecież wreszcie do Polski dociera! Cebule w cienkich plastrach przysmażyć na maśle na złoto, kromki chleba zaś osobno przysmażyć na chrupiąco, pokruszyć i razem z cebulą rozgotować w rosole, przetrzeć przez gęste sito, dodać korzeni do smaku indywidualnego i o ile przy tym ostygła – podgrzać przed podaniem w głębokich czarkach, z kruchymi ciasteczkami. Aleksander Dumas w swych gastronomicznych rozważaniach podaje anegdotę, jak Stanisław Leszczyński spóźnił się o dwa dni na przyjęcie do królowej córki w Wersalu, przyrządzając na ten polski sposób doskonałą francuską zupę cebulową, jaką mu w gospodzie po drodze podali.}}
{{ Cytat
| Kruche ciasteczka do zupy cebulowej. 3 szklanki mąki pszennej, pół szklanki mleka, 40 g drożdży, 250 g masła, jajko do smarowania, 2 łyżeczki bardzo drobno zmielonego kminku, sól do smaku. Ciasto ugnieść wraz z proszkiem kminku i robić paluszki grubości palca (dla przyjęć bardziej uroczystych rozwałkowywano ciasto cienko i odpowiednimi foremkami wycinano z niego herby gości. Teraz, ponieważ coraz częściej zdarza się przyjmować także i nieherbowych gości, bezpieczniej wycinać znaki zodiaku, które goście według swego urodzenia sobie wybierają). Smarować jajkiem i piec w dobrze rozgrzanym piecu.
| źródło = ''Ibid.'', s. 82–83 }}

[[File:Maja Berezowska, Stanisław Leszczyński gotuje zupę.JPG|thumb|left|Król Stanisław Leszczyński doprawia zupę cebulową imbirem i gałką muszkatołową. {{small|Mal. Maja Berezowska (1970)}}]]
Wychodziłoby więc na to, że choć zupa nosi miano „przypkowskiej”, to pochodzi jeszcze z czasów Stanisława Leszczyńskiego! O ile to rzeczywiście ta sama zupa. No i o ile ta anegdota o królu własnoręcznie warzącym zupę jest prawdziwa. A raczej nie jest. Autorowi ''Trzech muszkieterów'' i ''Hrabiego Monte Christo'' nie można wszak odmówić bujnej wyobraźni, a dla Przypkowskiego brak zgodności tej historyjki z prawdą historyczną nie stanowiłby problemu.

W ''Wielkim Słowniku Kulinarnym'' (''Grand dictionnaire de cuisine''), który to wielki pisarz powieści płaszcza i szpady popełnił pod koniec życia, możemy przeczytać o niejednym smakołyku, który rzekomo wiązał się jakoś ze Stanisławem Leszczyńskim lub z jego otoczeniem. Byłemu polskiemu królowi, a zarazem teściowi Ludwika XV, Alexandre Dumas{{czyt|Alexandre Dumas}} przypisywał oczywiście [[Stanisław Leszczyński i czterdziestu rozbójników|rozpowszechnienie we Francji ciasta o nazwie „baba”]] oraz magdalenek, czyli maślanych ciasteczek w kształcie muszelek. Dumas podaje także przepisy na skrzydełka indycze ''à la Stanislas'' oraz na pierś jagnięcą z agrestem przypisywaną kucharzowi Leszczyńskiego. Informuje też, iż to właśnie Polacy z dworu w Lunéville nauczyli Francuzów zbierać i jeść borowiki. Najprawdopodobniej jeśli którykolwiek element kuchni francuskiej miał jakikolwiek związek z Polską albo z Lotaryngią, to Dumas nie wyobrażał sobie, by Leszczyński nie maczał swoich pulchnych palców w sprowadzeniu tego elementu do Francji.

Co zaś do samej anegdoty o zupie cebulowej, to brzmi ona tak:

{{ Cytat
| Podczas jednej ze swych podróży z Lunéville do Wersalu, dokąd jeździł co roku, aby odwiedzać swą córkę królową, dawny król polski Stanisław zatrzymał się raz w gospodzie w Châlons, gdzie podano mu zupę cebulową tak delikatną i tak wyszukaną, że nie chciał jechać w dalszą drogę, dopóki nie nauczył się, jak samemu podobną przygotować.

Odziany w szlafrok król jegomość zszedł do kuchni i zażądał bezwzględnie, aby kucharz pracował na jego oczach. Ani dym, ani wyciskająca wielkie łzy z oczu woń cebuli nie mogły rozproszyć jego uwagi. Bacznie obserwował całą procedurę, czynił notatki i nie powrócił do swego powozu, dopóki nie nabył pewności, iż posiadł umiejętność gotowania owej doskonałej zupy cebulowej.
| oryg = Dans un de ses voyages de Lunéville à Versailles, où il allait tous les ans visiter la reine sa fille, l’ex-roi de Pologne, Stanislas, s’arrêta dans une auberge de Châlons où on lui servit une soupe à l’oignon si délicate et si soignée, qu’il ne voulut pas continuer sa route sans avoir appris à en préparer une semblable.

Enveloppé de sa robe de chambre, Sa Majesté descendit à la cuisine et voulut absolument que le chef opérât sous ses yeux. Ni la fumée ni l’odeur de l’oignon, qui lui arrachait de grosses larmes, ne purent le distraire de son attention. Il observa tout, en prit note et ne remonta en voiture qu’après être certain de posséder l’art de faire une excellente soupe à l’oignon.
| źródło = {{Cyt
| nazwisko = Dumas
| imię = Alexandre
| inni = red. Denis-Joseph Vuillemot
| tytuł = Grand dictionnaire de cuisine
| url = https://fr.wikisource.org/wiki/Page%3ADumas.-_Grand_dictionnaire_de_cuisine%2C_1873.djvu/787
| wydawca = Alphonse Lemerre
| miejsce = Paris
| rok = 1873
| strony = 764
}}, tłum. własne
}}

Receptura podana przez Dumasa jest jednak inna od tej przypkowskiej: nie ma w niej żadnych ostrych, egzotycznych przypraw – choćby pieprzu, nie mówiąc o imbirze. Co więcej, Dumas nie pozwala nawet dodawać do tej zupy bulionu, gdyż wtedy jego zdaniem zupa byłaby nazbyt pożywna i straciłaby na swej delikatności.

== Dalsze losy orderu ==
Po śmierci Tadeusza Przypkowskiego w 1977 r. stanowisko dyrektora muzeum przejął jego syn Piotr Maciej Przypkowski, ale kapituła Orderu Pomiana bez swojego ''spiritus movens'' nie była już w stanie dalej funkcjonować i dlatego zawiesiła – a tak naprawdę zakończyła – swoją działalność.

[[File:Reaktywacja Orderu Pomiana 1.jpg|thumb|left|Inauguracyjne (i chyba ostatnie) spotkanie Komitetu Organizacyjnego Restytucji Kapituły Orderu Pomiana (Jędrzejów, 1998 r.)]]
Dwie dekady później nastąpiła jeszcze próba reaktywacji orderu. Głównymi inicjatorami były dwie z nielicznych żyjących jeszcze w Polsce osób związanych z orderem (albo jako członek kapituły, albo jako odznaczony): Andrzej Michałowski i Kazimierz Jaroszyński. W lipcu 1998 r., na zaproszenie Piotra Macieja Przypkowskiego, spotkali się w siedzibie jędrzejowskiego muzeum obaj weterani tamtego projektu oraz inne osoby zainteresowane udziałem w jego wznowieniu. Podczas obiadu, na który składały się m.in sałatka śledziowa i tort orzechowo-czekoladowy, dyskutowano o potrzebie przywrócenia działalności kapituły, „aby w nowych realiach gospodarczo-politycznych III Rzeczypospolitej Polskiej kultywować sztukę kulinarną polskiej kuchni.” W tym celu powołano Komitet Organizacyjny Restytucji Kapituły Orderu Pomiana. Tym razem, w owym gronie znalazło się kilka kobiet: Elżbieta Chodkiewicz-Przypkowska (kierowniczka Oficyny Wydawniczej w Jędrzejowie), Krystyna Kaszuba (redaktorka naczelna ''Twojego Stylu'') i Magdalena Nieżychowska (współautorka, razem z mężem Jerzym Jackiem Nieżychowskim, książki pt. ''Kuchnia ziemiańska: błogosławione cztery pory roku''<ref> {{Cyt
| tytuł = Szczeciner
| nazwisko r = Stefański
| imię r = Antoni
| rozdział = Nieżychowski mniej i bardziej prywatnie
| adres rozdziału = https://szczeciner.pl/niezychowski-mniej-i-bardziej-prywatnie/25875/
| rok = 22 maja 2024
}}</ref>).<ref>Z.T. Nowicki, ''op. cit.'', s. 15</ref>

Nie udało mi się niestety znaleźć żadnej informacji odnośnie tego, czy odbyło się drugie spotkanie tego komitetu. Wydaje się, że ta szlachetna inicjatywa skończyła się na niczym, a grono odznaczonych Orderem Pomiana pozostanie zamknięte.

{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cyt
| tytuł = Polityka
| nazwisko r = Adamczewski
| imię r = Piotr
| rozdział = Mistrz propagandy
| adres rozdziału = https://adamczewski.blog.polityka.pl/2006/11/03/mistrz-propagandy/
| data = 3 listopada 2006
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Berezowska
| imię = Maja
| nazwisko2= Przypkowska
| imię2 = Stefania
| nazwisko3= Przypkowski
| imię3 = Tadeusz
| nazwisko4= Samozwaniec
| imię4 = Magdalena
| tytuł = Łyżka za cholewą, a widelec na stole: mała kulinarna silva rerum
| wydawca = Wydawnictwo Literackie
| miejsce = Kraków
| rok = 1977
}}
* {{Cyt
| tytuł = Internetowy Polski Słownik Biograficzny
| wydawca = Instytut Historii PAN
| miejsce = Warszawa
}}
** {{Cyt
| tytuł = IPSB
| nazwisko r = Brzozowski
| imię r = Stanisław Marian
| rozdział = Tadeusz Konrad Przypkowski
| adres rozdziału = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/tadeusz-konrad-przypkowski-1905-1977-historyk-sztuki-i-nauki-etc
}}, biogram opublikowany w 1986 r. w XXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego
** {{Cyt
| tytuł = IPSB
| nazwisko r = Ostrowska
| imię r = Teresa
| rozdział = Edward Aleksander Pożerski
| adres rozdziału = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/edward-aleksander-pozerski
}}, biogram opublikowany w latach 1984–1985 w XXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego
* {{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Kalkowski
| imię r = Jan
| rozdział = Order Pomiana
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/61924
| miejsce = Kraków
| rok = 1966
| wolumin = nr 1095–96
| strony = 8
}}
* {{Cyt
| tytuł = Culture.pl
| nazwisko r = Kasprzyk-Chevriaux
| imię r = Magdalena
| rozdział = O Alibabie i Pomianie, czyli Polakach, którzy mieszali we francuskiej gastronomii
| adres rozdziału = https://culture.pl/pl/artykul/o-alibabie-i-pomianie-czyli-polakach-ktorzy-mieszali-we-francuskiej-gastronomii
| wydawca = Instytut Adama Mickiewicza
| data = 14 lipca 2017
}}
* {{Cyt
| tytuł = Gastronomica
| nazwisko r = McArthur
| imię r = Margaret
| rozdział = Desperately Seeking Edouard: A Passion for de Pomiane
| adres rozdziału = https://www.jstor.org/stable/10.1525/gfc.2004.4.4.62
| wydawca = University of California Press
| rok = 2004
| wolumin = Vol. 4, No. 4
| strony = 62–65
}}
* {{Cyt
| tytuł = Spotkania z Zabytkami
| nazwisko r = Miliszkiewicz
| imię r = Janusz
| rozdział = Przypkowski i PRL
| adres rozdziału = https://polona.pl/item-view/3bea1f8d-7c87-4b94-afbd-48b53b61861b?page=36
| wydawca = Ministerstwo Kultury i Sztuki, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami
| miejsce = Warszawa
| rok = 1996
| wolumin = 116
| strony = 35–37
}}
* {{Cyt
| nazwisko =
| imię =
| tytuł = Przegląd Gastronomiczny
| nazwisko r = Nowicki
| imię r = Zdzisław T.
| rozdział = Powrót Orderu Pomiana
| wydawca = Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych {{small|SIGMA-NOT}}
| miejsce = Warszawa
| data = listopad 1998
| strony = 12–15
}}
* {{Cyt
| tytuł = Studia Polonijne
| nazwisko r = Pietrzkiewicz
| imię r = Dorota
| rozdział = Francusko-polskie życie Edwarda Aleksandra Pożerskiego
| adres rozdziału = https://ojs.tnkul.pl/index.php/sp/article/download/14408/14078/
| wydawca = Towarzystwo Naukowe {{small|KUL}} i Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II
| rok = 2020
| tom = 41
| strony = 75–93
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Pomiane
| imię = Édouard de
| tytuł = Bien manger pour bien vivre : Essai de gastronomie théorique
| wydawca = Editions Albin Michel
| miejsce = Paris
| rok = 1948
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Pomiane
| imię = Édouard de
| tytuł = La cuisine polonaise vue des bords de la Seine
| wydawca = Société Polonaise des Amis du Livre
| miejsce = Paris
| rok = 1952
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Przypkowski
| imię = Piotr Maciej
| nazwisko2= Zaczkowski
| imię2 = Rafał
| tytuł = Zbiory Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie
| wydawca = Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie
| rok = 2012
}}
* {{Cyt
| nazwisko = Roszko
| imię = Janusz
| nazwisko2= Bratkowski
| imię2 = Stefan
| tytuł = Ostatki staropolskie
| url = https://studioopinii.pl/wp-content/uploads/2014/04/Ostatki-staropolskie.pdf
| wydawca = Czytelnik
| miejsce = Warszawa
| rok = 1966
}}
* {{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Roszko
| imię r = Janusz
| rozdział = Ostatni szlachcic Rzeczypospolitej
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/numery/1374/3
| rok = 1971
| wolumin = nr 1374
| strony = 4–5
}}
* {{Cyt
| tytuł = Przekrój
| nazwisko r = Roszko
| imię r = Janusz
| rozdział = Przypkowskiemu panegiryk ostatni
| adres rozdziału = https://przekroj.pl/archiwum/artykuly/72969
| rok = 1978
| wolumin = nr 1711
| strony = 11
}}
* {{Cyt
| tytuł = Culture Avenue
| nazwisko r = Sokołowska-Gwizdka
| imię r = Joanna
| rozdział = Na straży rodzinnej kolekcji (wywiad z Janem Przypkowskim)
| adres rozdziału = https://www.cultureave.com/na-strazy-rodzinnej-kolekcji/
| data = 30 lipca 2021
}}
* {{Cyt
| tytuł = Sciences des aliments
| nazwisko r = This
| imię r = Hervé
| rozdział = Pourquoi la cuisine n’est pas une science ?
| adres rozdziału = https://docplayer.fr/210415603-Pourquoi-la-cuisine-n-est-pas-une-science.html
| wydawca = Lavoisier
| rok = 2006
| wolumin = 26
| strony = 201–210
}}
* {{Cyt
| tytuł = Studia Historiae Scientiarum
| nazwisko r = Zaczkowski
| imię r = Rafał
| rozdział = Tadeusz Konrad Przypkowski (1905–1977) – gnomonik z Jędrzejowa
| adres rozdziału = https://pau.krakow.pl/SHS/shs-19-2020-5.pdf
| wydawca = Polska Akademia Umiejętności
| miejsce = Kraków
| rok = 2020
| wolumin = 19
| strony = 75–130
}}

{{Nawigacja|poprz=Kuchnia jeszcze bardziej staropolska dla zupełnie początkujących|nast=Włoszka z włoszczyzną w posagu}}

[[Kategoria: Homar po polsku]]
[[Kategoria: Karp w śmietanie]]
[[Kategoria: Kołduny]]
[[Kategoria: Kotlet pożarski]]
[[Kategoria: Zupa cebulowa]]
[[Kategoria: Przepisy]]
[[Kategoria: Henryk Babiński]]
[[Kategoria: Bona Sforza]]
[[Kategoria: Jean-Anthelme Brillat-Savarin]]
[[Kategoria: Jan Brzechwa]]
[[Kategoria: Stanisław Cuper]]
[[Kategoria: Józef Cyrankiewicz]]
[[Kategoria: Fiodor Dostojewski]]
[[Kategoria: Jarosław Dumanowski]]
[[Kategoria: Alexandre Dumas]]
[[Kategoria: Władysław Gomułka]]
[[Kategoria: Tadeusz Gronowski]]
[[Kategoria: Henryk III]]
[[Kategoria: Jarosław Iwaszkiewicz]]
[[Kategoria: Kazimierz Jaroszyński]]
[[Kategoria: Jan Kalkowski]]
[[Kategoria: Władysław Edward Kucharski]]
[[Kategoria: Adam Mickiewicz]]
[[Kategoria: Maria Ochorowicz-Monatowa]]
[[Kategoria: Daria Pożarska]]
[[Kategoria: Edward Pożerski]]
[[Kategoria: Tadeusz Przypkowski]]
[[Kategoria: Stanisław Leszczyński]]
[[Kategoria: Jędrzejów]]
[[Kategoria: Kraków]]
[[Kategoria: Paryż]]
[[Kategoria: Torżok]]
[[Kategoria: Warszawa]]
[[Kategoria: XIX wiek]]
[[Kategoria: XX wiek]]

[[en:The Gastronomic Order of Pomiane]]

Plik:131 Academie des Gastronomes.jpg

2026-06-02T22:41:03Z