Włoszka z włoszczyzną w posagu: Różnice pomiędzy wersjami

Europa była tymczasem areną rywalizacji trzech potężnych dynastii. Jedną z&nbsp;nich byli Habsburgowie, którzy zasiadali na elekcyjnym tronie Świętego Cesarstwa Rzymskiego, zaś dziedzicznie panowali w&nbsp;Austrii i&nbsp;Niderlandach. Na wschodzie Habsburgowie ścigali się o&nbsp;wpływy z&nbsp;Jagiellonami, władającymi rozległym obszarem między Bałtykiem, Morzem Czarnym i&nbsp;Adriatykiem. Ta rywalizacja będzie przebiegać raczej pokojowo i&nbsp;toczyć się głównie w&nbsp;formie dyplomacji matrymonialnej.<ref>{{Cyt  

  }}</ref> Natomiast na zachodzie ich przeciwnikiem byli francuscy Walezjuszowie, spoglądający łakomym okiem na malutkie i&nbsp;słabe, ale za to bajecznie bogate państewka w&nbsp;północnych Włoszech, które nominalnie (tak jak państewka niemieckie) były częścią cesarstwa.  

Jednym z&nbsp;najbogatszych było Księstwo Mediolanu, którym już od wieku trząsł wywodzący się od najemnych żołnierzy ród Sforzów. Kiedy Bona przyszła na świat, księciem mediolańskim był akurat jej ojciec, Gian Galeazzo Sforza, choć faktyczną władzę sprawował jego stryj, Ludovico Sforza. Matka Bony, Isabella d’Aragona, ostro rywalizowała z&nbsp;żoną Ludovica, Beatrice d’Este, o&nbsp;to, której dzieci odziedziczą władzę w&nbsp;Mediolanie. Jako że Isabella miała poparcie swego ojca, króla Neapolu, to Ludovico i&nbsp;Beatrice sprzymierzyli się z&nbsp;królem Francji, który sam miał pretensje do neapolitańskiego tronu. Bona miała siedem miesięcy, kiedy wojska francuskie wkroczyły do Włoch, rozpoczynając serię tzw. Wojen Włoskich, które Walezjuszowie będą toczyć głównie na terenie nieustannie zmieniających sojusze włoskich państewek i&nbsp;które ostatecznie zakończą się dopiero dwa lata po śmierci Bony.

Isabella tymczasem musiała uciekać do Królestwa Neapolu i&nbsp;to tam właśnie Bona wychowywała się i&nbsp;dorastała. Dzięku rozległym koligacjom Isabella i&nbsp;jej córka nadal jeszcze miały potężnych sojuszników. Szwagrem Isabelli był sam cesarz Maksymilian&nbsp;I Habsburg, który w&nbsp;ramach wspomnianej już polityki matrymonialnej osobiście skojarzył małżeństwo Bony z&nbsp;polskim królem Zygmuntem&nbsp;I. Zygmunt był ponad dwukrotnie od Bony starszy, ale Zygmuntem Starym zaczną go nazywać dopiero dużo później. Ślub miał miejsce 6 grudnia 1517&nbsp;r. w&nbsp;Neapolu, gdzie pana nie tak już młodego reprezentował, jak to zwykle bywało, pełnomocnik.

Zachował się jadłospis uczty weselnej, który może dać nam pewne wyobrażenie na temat kuchni, do której Bona mogła być przyzwyczajona. Kosmopolityczne ''menu'' odzwierciedla neapolitańskie i&nbsp;hiszpańskie koligacje Bony, ale estetyka biesiady (obfitość wielobarwnych ciast i&nbsp;galaret oraz słodko-kwasnych sosów na bazie octu i&nbsp;cukru) jest jeszcze zdecydowanie bardziej średniowieczna niż nowożytna.

* Mięsa pieczone, a&nbsp;następnie duszone, z&nbsp;kwaśno-słodkim sosem.

   | rozdział        = Cibo e dialetto. Lessicografia napoletana ottocentesca e lessico gastronomico antico

Królewscy posłowie jeszcze z&nbsp;Neapolu donosili Zygmuntowi, że jego nowa żona odznaczała się nie tylko urodą, wdziękiem i&nbsp;umiejętnością tańca, ale też wykształceniem i&nbsp;elokwencją, tak iż „w&nbsp;rozmowie, nauka i&nbsp;wymowa nie taka [była], jak jej płci właściwa, ale prawdziwie zadziwiająca” oraz że „nic nie wyrzekła, co by nie miało jakiejś wytworności bądź w&nbsp;przenośniach, bądź też w&nbsp;najozdobniejszym wysłowieniu się.”<ref>M. Bogucka, ''op. cit.'', s. 58</ref> W&nbsp;Krakowie, ku niemałemu przerażeniu polskiej szlachty, a&nbsp;pewnie i&nbsp;samego króla, okazało się, że piękna i&nbsp;wydekoltowana Bona miała także głowę do polityki i&nbsp;smykałkę do interesów. Małżonka władcy, która nie poprzestawała na rodzeniu następców, ale mieszała się też do spraw państwowych, budziła w&nbsp;konserwatywnej Polsce znacznie większe zdumienie niż we Włoszech, gdzie uczono ją, iż urodziła się, by władać mężczyznami. Bonie udało się nawet doprowadzić do tego, by w&nbsp;monarchii elekcyjnej, jaką przecież była Polska, jej jedynego syna Zygmunta Augusta wybrano i&nbsp;koronowano na króla w&nbsp;wieku dziewięciu lat, jeszcze za życia ojca.

Zaborcza, przebiegła, okrutna – działająca w&nbsp;czasie fancuskich wojen religijnych Katarzyna dorobiła się legendy jeszcze czarniejszej niż Bona. Częściowo może i&nbsp;zasłużenie, lecz jej prawdziwe grzechy i&nbsp;przywary z&nbsp;pewnością zostały wyolbrzymione przez współczesnych jej pamflecistów, a&nbsp;później przez powieściopisarzy z&nbsp;Alexandrem Dumasem na czele, który w&nbsp;''Królowej Margot'' uczynił z&nbsp;Katarzyny główną sprawczynię rzezi hugenotów w&nbsp;Noc św. Bartłomieja, no i&nbsp;– rzecz jasna – przyczepił jej łatkę diabolicznej trucicielki.  

[[File:Rożen Leonarda.jpg|thumb|left|upright|Projekt rożna napędzanego dymem z&nbsp;paleniska autorstwa Leonarda da Vinci (''Codex Atlanticus'', karta 21)]]

Historycy zaczęli powątpiewać o&nbsp;tym, jaki realnie wpływ mogła mieć czternastoletnia dziewczynka na zwyczaje francuskiego dworu. Tym bardziej, że przez długie lata nie była w&nbsp;stanie dać prawowitego następcy mężowi, który zresztą zamiast z&nbsp;żoną wolał dzielić łoże z&nbsp;piękną Dianą de Poitiers. Pozycja Katarzyny wzmocniła się dopiero po śmierci Henryka&nbsp;II w&nbsp;turnieju rycerskim, kiedy to tron francuski przejmowali kolejno ich synowie: Franciszek&nbsp;II, Karol&nbsp;IX i&nbsp;wreszcie Henryk&nbsp;III. Wtedy to królowa matka zaczęła ostro mieszać się do polityki i&nbsp;walczyć o&nbsp;poparcie francuskiej arystokracji m.in. poprzez organizację wystawnych uczt. Nic jednak nie wiadomo o&nbsp;tym, by potrawy podawane na tych bankietach były jakoś szczególnie wzorowane na kuchni włoskiej.  

Jednym z&nbsp;Włochów, którzy po wybuchu Wojen Włoskich przenieśli się do Francji, był Leonardo da Vinci. Już w&nbsp;1516&nbsp;r., kiedy Francuzi zajęli Mediolan, Leonardo, który wcześniej pracował do dworze znanego nam już Ludovica Sforzy (gdzie m.in. namalował słynny portret jego kochanki z&nbsp;gronostajem na rękach), przeprowadził się nad Loarę, aby podjąć pracę na rzecz francuskiego króla. Jednym z&nbsp;zadań zleconych mu przez nowego pracodawcę było zaprojektowanie pałacu królewskiego w&nbsp;Romorantin, którego kuchnie Leonardo chciał wyposażyć w&nbsp;niektóre ze swych genialnych wynalazków, jak choćby rożny obracane przez umieszczone w&nbsp;kominie wiatraczki.<ref>{{Cyt  

Ale Katarzyna wtedy dopiero co przyszła na świat. Skąd zatem wzięło się przekonanie o&nbsp;sprowadzeniu przez Medyceuszkę do Francji elementów kuchni włoskiej? Z&nbsp;początku był to jedynie kulinarny wątek jej szerszej legendy negatywnej. Oświeceniowi myśliciele, tworząc długo po śmierci Katarzyny jej obraz jako czarnego charakteru w&nbsp;dziejach Francji, chętnie podkreślali jej deprawację i&nbsp;rozpasanie, w&nbsp;tym nieumiarkowanie w&nbsp;jedzeniu i&nbsp;piciu. Według ich przekazu, królowa miała swoim przykładem zepsuć wstrzemięźliwych dotąd Francuzów. Najstarszy ślad tej idei można znaleźć w&nbsp;wydanej w&nbsp;1739&nbsp;r. książce kucharskiej ''Dary Komusa, czyli Rozkosze stołu'' (''Les dons de Comus, ou Les délices de la table''; Komus był w&nbsp;mitologii klasycznej bożkiem biesiady, synem Dionizosa / Bachusa), gdzie we wstępie historycznym po raz pierwszy zasugerowano, iż Katarzyna sprowadziła do Francji armię włoskich kucharzy, którzy na zawsze zmienili kuchnię francuską na bardziej wyrafinowaną.  

[[File:Cibrèo.jpg|thumb|''Cibrèo'', czyli florentyńska potrawa z&nbsp;kogucich jąder i&nbsp;grzebieni, [https://www.emikodavies.com/cibreo-a-forgotten-florentine-dish/ odtworzona w 2021 r. przez panią Emiko Davies] (po lewej: główne składniki; po prawej: gotowa potrawa)]]

Wątek zgubnego wpływu Katarzyny na cywilizację francuską podchwycili później encyklopedyści. Pod hasłem „Kuchnia” w&nbsp;''Wielkiej Encyklopedii Francuskiej'' możemy bowiem przeczytać, iż to właśnie za Katarzyny prosta i&nbsp;skromna dotąd kuchnia francuska została wynaturzona na skutek zgubnych wpływów włoskich.

| Włosi jako pierwsi pozbierali resztki kuchni dawnych Rzymian, tak samo jak literatury pięknej i&nbsp;wszelkich innych sztuk. To Włosi przekazali nam ową wiedzę, którą Montaigne ochrzcił {{...}} „podniebienną umiejętnością”, Lamotte-le-Vayer określił mianem „gastrologii”, a&nbsp;nowoczesna chemia nazywa nauką kulinarną. Doświadczyła ona z&nbsp;początku przeszkód i&nbsp;prześladowań; wielu z&nbsp;naszych królów próbowało ograniczyć jej rozwój za pomocą edyktów, ostatecznie jednak zatriumfowała ponad prawem za panowania Henryka II, kiedy to, w&nbsp;ślad za Katarzyną Medycejską, kucharze z&nbsp;drugiej strony gór przybyli osiedlić się we Francji. Nie jest to bynajmniej jedna z&nbsp;pomniejszych rzeczy, które zawdzięczamy tej wybitnej królowej {{...}}

  }}, cyt. w: Bienassis, Campanini, ''op. cit.'', s. 56; tłum. własne („podniebienna umiejętność” pochodzi z&nbsp;''Esejów'' Mointaigne’a w&nbsp;przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego)}}

[[File:Fragment fryzu z Sali Poselskiej na Wawelu.jpg|thumb|upright=1.5|Tak mogły wyglądać uczty na dworze Zygmunta I.<br>{{small|Fragment fryzu podstropowego w&nbsp;Sali Poselskiej na Wawelu. Mal. Dionizy Stuba (1540).}}]]

O ile w&nbsp;źródłach nie zachowały się nazwiska ewentualnych kucharzy na dworze Katarzyny Medycejskiej, a&nbsp;te, które znamy, są zmyślone, to w&nbsp;przypadku Bony wiemy, iż jej kuchmistrzem  w&nbsp;Krakowie był neapolitański szlachcic Cola Maria de Charis. Zresztą, jak na człowieka Renesansu przystało, służył jej też w&nbsp;charakterze nadwornego muzyka oraz dyplomaty. W&nbsp;1525&nbsp;r., przy okazji hołdu pruskiego, został przez Zygmunta Starego pasowany na rycerza oraz indygenowany, czyli naturalizowany jako polski szlachcic. Wiemy też, że nie tylko on, ale również szafarz (zarządca spiżarni) oraz kucharze i&nbsp;kuchcikowie Bony, pochodzili z&nbsp;Włoch.<ref>M. Bogucka, ''op. cit.'', s. 94</ref>

Lecz jeśli to nie Bona sprowadziła do Polski warzywa, to skąd wzięły się mad Wisłą rośliny uprawne o&nbsp;ewidentnie włosko brzmiących nazwach? I&nbsp;czy Polacy jadali w&nbsp;ogóle jakieś warzywa, zanim te włoskie pojawiły się u&nbsp;nas?

  | nazwisko = Łuczaj

| '''Sałata''' albo laktuka [z łac. „lactuca”] jest dwojaka, jedna jest domowa, a&nbsp;druga leśna. Moc tej laktuki domowej jest zimna i&nbsp;wilka miernym obyczajem [tj. zimna i&nbsp;wilgotna w&nbsp;stopniu umiarkowanym; patrz: [[Jeść zdrowo i&nbsp;z&nbsp;humorem]]].

  }} }}

Następne chronologicznie źródło, w&nbsp;którym po raz pierwszy pojawiają się zapożyczone z&nbsp;włoskiego nazwy warzyw, to polski przekład ''Ksiąg o&nbsp;gospodarstwie'' Pietra de Crescenzi z&nbsp;1549&nbsp;r. To tam po raz pierwszy można natknać się na słowo „por” (z&nbsp;wł. ''„porro”''), które z&nbsp;czasem wyparło rodzimy, słowiański „łuk”; a&nbsp;także na „faseol” (z&nbsp;wł. ''„fagioli”''), który to wyraz z&nbsp;czasem wyewoluował w&nbsp;polszczyźnie we „fazoły”, a&nbsp;wreszcie – w&nbsp;„fasolę”. Fasola to zarazem pierwsze warzywo pochodzące z&nbsp;odkrytej tylko pół wieku wcześniej Ameryki, które – poprzez Włochy – trafiło do Polski.  

Słowo „garczoffy” czyli dawna polska nazwa karczochów, pojawia się po raz pierwszy w&nbsp;zielniku Marcina Siennika pt. ''Herbarz'', wydanego w&nbsp;1568&nbsp;r. (a&nbsp;więc już 12 lat po wyjeździe Bony z&nbsp;Polski). Pochodzi ono z&nbsp;włoskiego ''„carciofi”'', które z&nbsp;kolei zostało zapożyczone z&nbsp;arabskiego ''„al-charszufa”''. Włosi akurat zapożyczyli ów rzeczownik bez rodzajnika ''„al”'', choć niektóre z&nbsp;innych języków europejskich przyswoiły całe wyrażenie, zamieniając tylko ''„al”'' na ''„ar”'' (np. fr. ''„artichaut”'', ang. ''„artichoke”'').  

Z XVI wieku to tyle. Kolejne warzywne zapożyczenia z&nbsp;włoskiego są już dużo późniejsze. Najwcześniejsze źródłowe poświadczenie „szparaga” (z&nbsp;dawnego wł. ''„sparago”'') pochodzi ze słownika z&nbsp;1605&nbsp;r.; „selera” (z&nbsp;dialektycznej wł. formy ''„sellero”'') – z&nbsp;fraszki Wacława Potockiego z&nbsp;1656&nbsp;r.; „kaulifiora” („kalafior” – z&nbsp;wł. ''„cavolfiore”'', dosł. „kwiat kapuściany”) – ze słownika z&nbsp;1680&nbsp;r.; a&nbsp;„brochuła” („brokuł” – z&nbsp;wł. ''„broccolo”'') i&nbsp;„kaulerapy” („kalarepa” – z&nbsp;wł. ''„cavolo rapa”'', dosł. „kapuściana rzepa”) – z&nbsp;''Compendium ferculorum'' Stanisława Czernieckiego z&nbsp;1682&nbsp;r. A&nbsp;na „pomidora” to trzeba było czekać aż do XIX&nbsp;w.

Wychodziłoby więc na to, że jeśli jakieś warzywa rozpowszechniły się w&nbsp;Polsce za czasów królowej Bony, to mogły to być sałata, por, fasola i&nbsp;być może karczochy. Z&nbsp;tego zbioru tylko por należy do standardowego polskiego zestawu warzyw do gotowania rosołu, który znamy pod zbiorczą nazwą „włoszczyzny”.

{{Nawigacja|poprz=Gastronomiczny Order Pomiana}}