Z wizytą w Soplicowie: Wieczerza w zamczysku: Różnice pomiędzy wersjami

Tułając się po Europie, Adam Mickiewicz woził w&nbsp;swej podróżnej biblioteczce „starą obdartą książkę” kucharską, którą czytywał od czasu do czasu „z wielką przyjemnością”, marząc o&nbsp;tym, by kiedyś „podług starożytnych przepisów” „wyprawić czysto polsko-litewską” ucztę.<ref>Cytowane fragmenty z&nbsp;listu Antoniego Edwarda Odyńca, przyjaciela i&nbsp;towarzysza podróży Mickiewicza, z&nbsp;28 kwietnia 1830nbsp;r.; cyt. w:  {{Cyt  

  }}</ref> Co to konkretnie była za książka, napiszę kiedyś w&nbsp;osobnym wpisie. Dziś wystarczy powiedzieć, że pragnienia, by wystawić ów staropolsko-litewski bankiet, Mickiewiczowi niestety nigdy nie udało się zrealizować. Wyobrażenia o&nbsp;tej uczcie przelał za to na karty ''Pana Tadeusza'' i&nbsp;tą właśnie poetycką realizacją swych fantazji kulinarnych musiał się zadowolić.  

| Istnieje długa tradycja potwierdzająca powołanie wódki do roli idealnego aperitifu. Na ucztach polskiej i&nbsp;rosyjskiej szlachty panował zwyczaj podawania zaproszonym mężczyznom wódki zanim wniesiono na stół wyśmienite wina i&nbsp;piwa, które pito przez resztę posiłku. {{...}}

  }}, tłum własne }}

Z drugiej strony, wódkę podano tylko mężczyznom, a&nbsp;chołodziec jedli wszyscy. Poza tym, na początku XIXnbsp;w. „''chołodiec''” rzeczywiście oznaczał galaretę, ale tylko w&nbsp;języku rosyjskim, a&nbsp;i to tylko w&nbsp;niektórych rejonach. Ani w&nbsp;języku białoruskim, ani polskim to znaczenie słowa „''chaładziec''” nie było jeszcze wtedy znane (oczywiście sama potrawa była znana, bo galarety jadano już w&nbsp;średniowieczu). Zresztą najstarsze przekłady ''Pana Tadeusza'' na rosyjski i&nbsp;białoruski tłumaczą zarówno „chołodziec”, jak i&nbsp;„chłodnik”, jako zupę, a&nbsp;nie galaretę. Wygląda więc na to, że i&nbsp;sam Mickiewicz, i&nbsp;współcześni mu tłumacze traktowali oba słowa jako synonimy.

Jak zatem taki zabielany chłodnik się przyrządzało? Oto przepis z&nbsp;''Kucharki litewskiej'' autorstwa Wincentyny Zawadzkiej, książki kucharskiej, której pierwsze wydanie ukazało się wprawdzie dwie dekady po tym, jak Mickiewicz napisał ''Pana Tadeusza'', ale myślę, że i&nbsp;w jego czasach receptura była podobna. Ba, nawet dzisiaj chłodnik litewski nie różni się zbytnio od tego:

[[File:Jedzą, piją, a&nbsp;milczą wszyscy.jpg|thumb|Hrabia, Telimena, Tadeusz i&nbsp;Zosia jedzą coś, co wygląda bardziej na fasolkę szparagową niż na szparagi.]]

| W&nbsp; raju tym równocześnie kwitną kwiaty wiosenne i&nbsp; dojrzewają owoce jesieni. W&nbsp;tym samym czasie fiołki i&nbsp;astry zdobią jakiś idealny sezon, w&nbsp;którym mak mami źrenicę wielością „farb żywych, różnych” i&nbsp;w którym dojrzewa arbuz, żniwiarze kończą żniwo i&nbsp;kosi się trawę, a&nbsp;święto Matki Boskiej Zielnej przypada na Niedzielę Palmową.

No dobrze, a&nbsp;jak połączyć te marynowane szparagi z&nbsp;kurczętami i&nbsp;rakami w&nbsp;jedno danie? Zajrzyjmy znowu do ''Kucharki litewskiej'': podaje ona przepis na „kurczęta z&nbsp;majonezą” obłożone właśnie szparagami, rakami i&nbsp;różyczkami kalafiora. Przy czym trzeba pamiętać, że XIXnbsp;w. słowo „majonez” czy „majoneza” znaczyło trochę co innego niż dzisiaj. Otóż majonezem nazywano nie sam sos, ale całą „potrawę z&nbsp;ryby, raków lub mięsa i&nbsp;drobiu, którą podaje się albo jako przekąskę w&nbsp;formie sałaty na muszelkach, albo na półmiskach w&nbsp;całości jako danie wykwintne”,<ref>{{Cyt  

W majowej zieloności tonąc po kolana; {{...}}</poem>

| źródło = Mickiewicz, ''op. cit.'', księga II, wersy 430–435

}}

  }}</ref> A&nbsp;więc znowu tłusto i&nbsp;kwaśno: baranina marynowana w&nbsp;occie, kiszone ogórki, a&nbsp;wszystko to uduszone w&nbsp;smalcu i&nbsp;w maśle. Do tego podamy węgrzyna, czyli węgierskiego tokaja.

Zaraz, czwarte danie? To ileż było tych dań? Ano minimum cztery. W&nbsp;tym, co dziś uznajemy za tradycyjną kuchnię polską, obiad dwudaniowy to norma, ale w&nbsp;XIXnbsp;w. wystawny obiad nie miewał mniej niż cztery dania, nie licząc deseru.  

[[File:Podniosłszy w&nbsp;górę ławę ramiony silnemi.jpg|thumb|Gerwazy Rębajło „ramiony silnemi” przechyla stół, żeby było lepiej widać, co podano na czwartą potrawę.]]

Wygląda na to, że pod koniec kolacji na stół wrócił drób, w&nbsp;tym indyki. Te ostatnie, choć pochodzą z&nbsp;Ameryki, zadomowiły się w&nbsp;Polsce dość szybko po podróżach Kolumba, spychając ze stołów inne duże ptaki, jak pawie i&nbsp;łabędzie, które odtąd hodowano już głównie jako ptaki ozdobne. W&nbsp;XIXnbsp;w. pieczony indyk był już od dawna uważany za staropolski przysmak.

Pomagała jej w&nbsp;tym Zosia, nieco nadgorliwie tucząc ptactwo „perłowemi krupy”.<ref>Mickiewicz, ''op. cit.'', księga VIII, wersy 794</ref>

| źródło = Mickiewicz, ''op. cit.'', księga III, wersy 55–84

[[File:Telimena zaczyna polowanie.jpg|thumb|Filmowa Telimena raczy się jakimś ciastem drożdżowym z&nbsp;owocami leśnymi, o&nbsp;którym w&nbsp;poemacie nie ma ani słowa.]]

O wetach, czyli deserach, podczas Soplicowskich posiłków nie wiemy nic. Większość posiłków opisanych w&nbsp;poemacie zostaje w&nbsp;taki czy inny sposób przerwanych, zanim służba zdążyła podać deser. Z&nbsp;potraw deserowych wzmiankowany jest w&nbsp;''Panu Tadeuszu'' jedynie kisiel, a&nbsp;i to tylko w&nbsp;przysłowiu.

Co ciekawe, poeta najwyraźniej uznał że słowo „kisiel” może być nieznane Polakom spoza Litwy, dodał więc objaśniający je przypis:

Tak naprawdę, kisiel to jedna z&nbsp;najbardziej starożytnych słowiańskich potraw. Z&nbsp;tym że oryginalnie kisiel nie był wcale słodki, lecz kwaśny. Samo słowo „kisiel” oznacza przecież coś, co się ukisiło. W&nbsp;swojej pierwotnej wersji była to biała glutowata galareta przypominająca zakwas na żur. Robiło się ją tak, że otręby owsiane czy żytnie płukało się wielokrotnie, jak to opisał Mickiewicz, a&nbsp;uzyskaną w&nbsp;ten sposób zawiesinę zostawiało się, aż sfermentuje i&nbsp;skrzepnie na tyle, że można ją kroić nożem. I&nbsp;to, proszę Państwa, był dla naszych słowiańskich przodków prawdziwy przysmak. Mieszkańcy dawnej Rusi, jak możemy przeczytać w&nbsp;starych wschodniosłowiańskich baśniach, krainę wiecznej szczęśliwości wyobrażali sobie jako rzekę mleka płynącą pośród kisielowych brzegów. Zresztą pewnie tak właśnie – z&nbsp;mlekiem – ów kisiel podawano. ''Powieść minionych lat'', XII-wieczna kronika Rusi Kijowskiej, podaje też legendę o&nbsp;tym, jak kisiel uratował miasto Biełgorod od oblężenia przez Pieczyngów. A&nbsp;było to tak: pewien biełgorodzki staruszek wpadł podczas oblężenia na pomysł, aby wykopać wielki dół, zalać go owsianym krochmalem i&nbsp;poczekać, aż skiśnie. Następnie do grodu zaproszono pieczyńskich wysłanników, żeby pokazać im ów dół z&nbsp;kisielem, poczęstować ich i&nbsp;wreszcie przekonać, że głodem ich nie zmorzą, bo to sama święta ziemia biełgorodzian karmi, w&nbsp;związku z&nbsp;czym dalsze oblężenie jest bezcelowe i&nbsp;najlepiej, żeby Pieczyngowie spokojnie wrócili sobie na step, z&nbsp;którego przyjechali.<ref>{{Cyt  

Widać, że nie tylko Polacy, jak twierdził Łukasz Gołębiowski, jeden z&nbsp;pierwszych polskich etnografów, ale Słowianie w&nbsp;ogóle „lubili i&nbsp;lubią {{...}} kwaśne potrawy, ich krajowi poniekąd właściwe i&nbsp;zdrowiu ich potrzebne.”<ref>{{Cyt  

  }}</ref> Ale niewątpliwie już dawno bywali i&nbsp;tacy, co próbowali przeraźliwą kwaśność kisielu w&nbsp;jakiś sposób osłodzić – czy to miodem, czy owocami. I&nbsp;tak z&nbsp;czasem kisiel wyewoluował w&nbsp;potrawę słodką. Na koniec – już w&nbsp;XIXnbsp;w. – mączkę z&nbsp;otręb owsianych zastąpiono skrobią ziemniaczaną i&nbsp;tak narodził się kisiel, który znamy dzisiaj. Poniższy przepis na „kisielek jabłeczny”, wzięty również z&nbsp;książki Zawadzkiej, to już bardziej współczesna wersja, zawierająca „mąkę kartoflaną” i&nbsp;cukier, i&nbsp;niewymagająca kiszenia.

<nomobile>[[File:Pan Tadeusz - menu PL.jpg|center|class=full-page|Karta dań soplicowskiej wieczerzy]]</nomobile><mobileonly>[[File:Pan Tadeusz - menu PL mobile.jpg|center|class=full-page|Karta dań soplicowskiej wieczerzy]]</mobileonly>

{{Nawigacja|poprz=Bajgle, precle, obwarzanki}}

<!--

[[en:Epic Cooking: ?]]