Z wizytą w Soplicowie: Ostatnia uczta staropolska: Różnice pomiędzy wersjami

  }}, księga XII, wersy 1–7

Tymi słowami rozpoczyna się ostatnia, XII księga ''Pana Tadeusza'', nad powstaniem której musiały czuwać aż trzy muzy: Kaliope (ta od poezji epickiej), Talia (odpowiedzialna za elementy humorystyczne) oraz, niewymieniana wśród klasycznej dziewiątki, Gastronomia. Inspirację do tej księgi, [[Z wizytą w Soplicowie: W kuchni Wojskiego|jak już ustaliliśmy wczoraj]], zaczerpnął Mickiewicz z dwóch dawnych książek kucharskich, przy czym z jednej (''Kucharza doskonałego'' Wojciecha Wielądki) wziął tylko tytuł, a z drugiej (''Compendium ferculorum'' Stanisława Czernieckiego) – całą resztę.

  }}, księga XI, wersy 153–154</ref> Wśród mickiewiczologów nie ma zupełnej zgody co od identyfikacji tego święta. Jedni twierdzą, że takiej uroczystości jak Matki Bożej Kwietnej nie ma, więc musi chodzić o&nbsp;Matki Bożej Zielnej, czyli święto Wniebowzięcia, obchodzone 15 sierpnia. Argumenty padają różne, od historycznych (Napoleon w&nbsp;rzeczywistości wkroczył na Litwę dopiero 24 czerwca 1812&nbsp;r.) po klimatyczno-botaniczne (wiosna 1812&nbsp;r. przyszła na Litwie późno i&nbsp;w marcu nie kwitły jeszcze kwiaty). Ale przecież poeta w&nbsp;księdze XI bardzo wyraźnie mówi, że była to jednak wiosna, a&nbsp;nie lato; poza tym święto Matki Bożej Kwietnej jednak istnieje, bo to dawna ludowa nazwa uroczystości Zwiastowania, obchodzonej 25 marca. Tego dnia matka Jezusa zachodzi w&nbsp;ciążę, a&nbsp;wojska francuskie (według Mickiewicza) zachodzą na terytorium Rosji; to pierwsze daje nadzieję na zbawienie ludzkości od grzechu, to drugie – na wskrzeszenie Polski z&nbsp;zaborów. Nadzieję, jak wiemy, złudną, ale o&nbsp;sromotnej klęsce Wielkiej Armii Napoleona (której Tadeusz i&nbsp;Hrabia najprawdopodobniej nie przeżyli) z&nbsp;poematu się nie dowiemy. Nastrój pozostaje do końca podniosły, radosny i&nbsp;pełen ufności w&nbsp;przyszłość.

Druga okazja to potrójne zaręczyny: Tadeusza z&nbsp;Zosią, Rejenta z&nbsp;Telimeną oraz Asesora z&nbsp;Teklą Hreczeszanką, „nie nadto młodą, już pono półwieczną”<ref>A. Mickiewicz, ''op. cit.'', księga XI, wers 669</ref> córką mistrza dzisiejszej ceremonii. Trzecia wreszcie – to obecność w&nbsp;Soplicowie służących w&nbsp;armii francuskiej polskich żołnierzy, których – z&nbsp;gen. Dąbrowskim na czele – Sędzia uczcił, zapraszając ich na obiad. Zgodnie z&nbsp;życzeniem Dąbrowskiego, ma to być „obiad polski”, czyli zgodny z&nbsp;tym, jak Mickiewicz (a za nim Wojski) wyobrażał sobie kuchnię staropolską.  

Opisując biesiadę, która miała być „ostatnią ucztą staropolską”, Mickiewicz pragnął w&nbsp;czytelniku wzbudzić poczucie straty: tej staropolskiej kuchni już nie ma, tych potraw nikt już nie zna, nikt nie pamięta ich smaku, nawet ich nazwy brzmią nieznajomo. Jak to uczynić? To proste: wziąć książkę kucharską sprzed stu kilkudziesięciu lat i&nbsp;wypisać z&nbsp;niej najdziwniejsze nazwy potraw i&nbsp;produktów.  

Obraz Aleksandra Orłowskiego (1. poł. XIX&nbsp;w.)</poem>]]

No to wers 145 już mamy cały załatwiony. A&nbsp;kolejne dwa skąd się wzięły? Wydaje się, że nie z&nbsp;żadnego z&nbsp;trzech rozdziałów, ale z&nbsp;listy składników, które zdaniem Czernieckiego należało mieć przygotowane, jeśli ktoś zabierał się za przygotowanie porządnej uczty. Ów „memoriał generalny, czyli ogólną pamięć przygotowania na bankiet” umieścił Czerniecki na początku książki i&nbsp;spisał w&nbsp;nim kolejno różne rodzaje mięs, nabiału, kasz, owoców, warzyw, przypraw, przetworów, ryb i&nbsp;cukrów, a&nbsp;także wszelkie sprzęty kuchenne i&nbsp;stołowe oraz stanowiska pracy (w tym np. zamiataczy wyposażonych w&nbsp;miotły, łopaty i&nbsp;taczki, bo dużo jedzenia oznaczało przecież dużo resztek). Pośród korzeni, czyli przypraw, znalazły się takie:  

| {{...}} Szafran, cukier faryna [tj. puder], pieprz, imbir, cynamon, goździki, kwiat muszkatowy, gałki muszkatowe, kmin, migdały, ryż, rożenki [tj. rodzynki] wielkie, '''cybety''', rożenki drobne, pistacje, '''pinole''', dachtele [tj. daktyle], '''bronelle''', figi, kasztany, kapary, {{...}} amidam [tj. skrobia], '''dragant''', tornosol [tj. płatki materiału – według Kitowicza z&nbsp;podartych gaci<ref>{{Cyt  

  }}</ref> – do barwienia potraw], '''piżmo''' {{...}}

: To z&nbsp;kolei dawna nazwa klopsików, czyli kulek z&nbsp;siekanego mięsa. Mogły być gotowane, smażone lub pieczone, często zaprawiane na słodko, z&nbsp;rodzynkami. Podawano je jako dodatek do różnych potraw, na przykład zup.

[[File:Still Life with Chinese Bowl and Nautilus 1662 Willem Kalf.jpg|thumb|upright|„''Tu Maciej chleb umoczył w&nbsp;zupie…''”<ref>A. Mickiewicz, ''op. cit.'', księga XII, wers 397</ref><br>Obraz Willema Kalfa (1662)]]

  }}</ref> Sęk w&nbsp;tym, że jeśli jednak postaramy się je rozszyfrować (a to właśnie zaraz zrobimy), to ten patriotyczny obraz zup w&nbsp;barwach narodowych rozpadnie się jak domek z&nbsp;kart. Zacznijmy od barszczu królewskiego i&nbsp;sprawdźmy, czy faktycznie był czerwony. Tak się składa, że od tej właśnie zupy zaczyna się trzeci rozdział ''Compendium''.

A co z&nbsp;druga zupą? Wzmianka o&nbsp;perłach i&nbsp;monecie oraz „dziwnych sekretach” wskazuje bez wątpienia, że to trzeci sekret kuchmistrzowski

Fragment obrazu Jana Brueghela starszego (1618).</poem>]]

[[File:Snyders Fish stall.jpg|thumb|„''Owe ryby!''”<ref>A. Mickiewicz, ''op. cit.'', księga XII, wers 148</ref><br>Obraz Fransa Snydersa (1630).]]

Jest to oczywiście drugi sekret kuchmistrzowski na „jedną rybę całą, nierozdzielną, na troje gotowaną”, z&nbsp;tym że u&nbsp;Czernieckiego jest „warzony środek {{...}}, smażona głowa, a&nbsp;ogon pieczony”,<ref>S. Czerniecki, ''op. cit.'', [https://polona.pl/item/compendium-fercvlorvm-albo-zebranie-potraw,MzQ5MDIzMw/78 s.&nbsp;67]</ref> czyli trochę inny układ. No i&nbsp;nie może to być jakakolwiek ryba, tylko szczupak, bo jest zarazem rybą odpowiednio szlachetną i&nbsp;odpowiednio długą. Koncept jest w&nbsp;sumie dość prosty: szczupaka trzeba nadziać na rożen i&nbsp;opiekać nad węglami; część, która ma być gotowana, obwija się szmatką i&nbsp;polewa posoloną wodą z&nbsp;octem, część smażoną polewa się olejem i&nbsp;posypuje mąką; a&nbsp;część, pieczoną, po prostu się piecze. A&nbsp;tak wygląda cały przepis podany przez Czernieckiego:

U Mickiewicza szczupak w&nbsp;szafranie robi wprawdzie tylko za element poetyckiego porównania, ale było to swego czasu jedno z&nbsp;ulubionych dań rybnych polskiej szlachty, a&nbsp;szafran – jedną z&nbsp;ich ulubionych przypraw. Czerniecki opisywał typowo polskie potrawy właśnie jako „szafranne [i] pieprzne”.<ref>S. Czerniecki, ''op. cit.'', [https://polona.pl/item/compendium-fercvlorvm-albo-zebranie-potraw,MzQ5MDIzMw/20 s.&nbsp;9]</ref> Ale, że szczupak już był, to teraz w&nbsp;szafranowym sosie zróbmy sobie łososia, który – według Czernieckiego – „w naszej Polszcze jest najsubtelniejszego smaku.” Pierwszy przepis drugiego rozdziału ''Compendium'' jest właśnie na „łososia [na] żółto po królewsku”.

[[File:Alexander Adriaenssen - Still life with a&nbsp;ham and chicken on silver plates, glasses of wine and beer, a&nbsp;bread roll, a&nbsp;peeled lemon and an earthenware jug on a&nbsp;table draped with a&nbsp;grey cloth.jpg|thumb|left|„''Zresztą zaś mięs wszelakich był wielki dostatek…''”<ref>A. Mickiewcz, ''op. cit.'', księga XI, wers 147</ref><br>Obraz Alexandra Adriaenssena (XVII&nbsp;w.)]]

Nadal trzymamy się zasady, że na każdą potrawę niepostną przypada jedna postna. Pora zatem na zupełnie wegański blamas. Polecam zwrócić uwagę, że pojawia się tu wspomniane wcześniej piżmo, które dodaje się, żeby aromat nie wywietrzał.  

Co ciekawe, Czerniecki podaje też w&nbsp;swojej książce recepturę na blamas postny (ale już nie wegański), który robi się na galarecie rybnej.

Co to takiego, ów serwis? Wyobraźcie sobie trzymacz do solniczki i&nbsp;pieprzniczki. Czasem można spotkać takie bardziej rozbudowane, z&nbsp;ampułkami na ocet i&nbsp;oliwę, czy uchwytem na serwetki. A&nbsp;teraz wyobraźcie sobie taki zestaw, ale rozbudowany do monstrualnych rozmiarów, tak że zajmuje pół stołu, a&nbsp;do tego bogato zdobiony. Coś takiego właśnie nazywano serwisem, albo z&nbsp;francuska „''surtout de table''” (wym.: ''sjur-tude tabl'', dosłownie: „na całym stole”).  

[[File:Kazimierz Mrówczyński, Soplicowo - Arcyserwis.jpg|thumb|<poem>„<i>Tymczasem goście, potraw czekający w&nbsp;sali,

Ilustracja Kazimierza Mrówczyńskiego (1898).</poem>]]

Zamiast tego, skupmy się na tym, co w&nbsp;tym serwisie było z&nbsp;produktów spożywczych, choć oczywiście były one bardziej do ozdoby niż do jedzenia – coś, jak współczesne dekoracje tortów z&nbsp;cukrowego fondantu (np. takie cuda, [https://www.facebook.com/pg/pinarosacakes/photos jak moja siostra robi]). Uwaga, teraz będzie dłuższy kawałek trzynastozgłoskowca, ale myślę, że warto przeczytać do końca.

Lody szafranowe Bogdana Gałązki z&nbsp;restauracji Gothic w&nbsp;Malborku.</poem>]]

{| style="margin: auto; width: 80%;"

|-

[[File:{{#setmainimage:Menu uczty staropolskiej PL.jpg}}|class=full-page|Karta dań ostatniej uczty staropolskiej]]

<!--