Kuchnia jeszcze bardziej staropolska dla zupełnie początkujących: Różnice pomiędzy wersjami

  }}</ref> A&nbsp;i&nbsp;te zostały zapewne przepisane z&nbsp;jakichś jeszcze starszych, lecz nie zachowanych tabliczek, tak że można je już nazwać ''przepisami''. Bo taka już jest natura tego gatunku, że przepisy częściej się ''przepisuje'' niż pisze zupełnie od nowa. Przepisywacz czasami coś od siebie doda, czasem coś skróci, wyrzuci czy przerobi, i&nbsp;tak te przepisy sobie ewoluują. W&nbsp;epoce przedinternetowej trudno chyba o&nbsp;lepszy przykład memów, czyli jednostek ewolucji kulturowej,<ref>Wielu ludziom memy kojarzą się tylko z&nbsp;głupawymi obrazkami w&nbsp;Internecie, mimo że tak naprawdę istnieją już od tysięcy lat – od kiedy ludzie zaczęli w&nbsp;ogóle tworzyć kulturę. Internet jest dla memów tylko nowym medium, w&nbsp;którym mogą się rozprzestrzeniać i&nbsp;ewoluować szybciej, niż kiedykolwiek wcześniej. Pojęcie memu jako kulturowego odpowiednika genu ukuł słynny biolog, prof. Richard Dawkins w&nbsp;1976&nbsp;r. (gdy Internet był jeszcze w&nbsp;powijakach), aby pokazać, że mechanizmy ewolucji można badać nie tylko w&nbsp;naukach o&nbsp;życiu ({{Cyt  

Trudno zatem mówić o&nbsp;autorach dawnych książek kucharskich. Nawet jeśli ktoś się na takiej książce podpisał, to nie wiadomo, czy był on faktycznie autorem, czy też raczej tłumaczem, redaktorem, kopistą albo wydawcą. Często pewnie wszystkim tym po trochu. Dla uproszczenia będę taką osobę nazywał autorem, ale trzeba pamiętać, że ktoś taki niekoniecznie bywał twórcą w&nbsp;rozumieniu dzisiejszego ustawodawstwa o&nbsp;prawach autorskich. Samo pojęcie praw autorskich nie istniało zresztą przed XIX wiekiem. Wcześniej książki (nie tylko kucharskie) po prostu przepisywano lub przedrukowywano, z&nbsp;mniejszymi lub większymi modyfikacjami, bez pytania nikogo o&nbsp;zgodę, czasem podając nazwisko autora, a&nbsp;czasami  

  }}</ref> i&nbsp;uważano to za postęp, a&nbsp;nie za kradzież własności intelektualnej!

Oczywiście ręczne przepisywanie książek było mocno pracochłonne, a&nbsp;tym samym drogie (i&nbsp;to pomimo stosunkowo niskich kosztów robocizny w&nbsp;dawnych czasach). Poza tym mało kto umiał czytać, toteż książki kucharskie (tak jak i&nbsp;książki w&nbsp;ogóle) były dobrem rzadkim i&nbsp;luksusowym. Ta sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z&nbsp;wynalezieniem przez Johannesa Gutenberga prasy drukarskiej z ruchomą czcionką. Pierwszą książkę (była to, rzecz jasna, Biblia) przy użyciu swojego wynalazku wydał Gutenberg w&nbsp;1455&nbsp;r. Już 15 lat później ukazała się w&nbsp;Rzymie, oczywiście po łacinie, pierwsza drukowana książka kucharska, pt.: ''De honesta voluptate et valetudine'' (''O uczciwej przyjemności i&nbsp;dobrym zdrowiu''). Jej autorem był sekretarz i&nbsp;bibliotekarz papieski Bartolomeo Sacchi (1421–1481), lepiej znany pod pseudonimem Platina, chociaż większość receptur wziął z&nbsp;wcześniejszej rękopiśmiennej książki Martina do Como pt.: ''Libro de arte coquinaria'' (''Księga sztuki kucharskiej''). A&nbsp;kolejne 15 lat później wydano w&nbsp;Norymberdze pierwszą drukowaną książkę kucharską w&nbsp;języku nowożytnym, mianowicie niemiecką ''Küchenmeisterei'' Petera Wagnera. Do końca XV&nbsp;w. ukazały się też pierwsze drukowane zbiory receptur kuchennych po francusku, po włosku i&nbsp;po angielsku, zaś w&nbsp;pierwszej połowie XVI&nbsp;w. – także po holendersku, po katalońsku, po hiszpańsku i&nbsp;wreszcie po czesku. Ta ostatnia książka, wydana w&nbsp;1535&nbsp;r. przez Pavla Severýna i&nbsp;zatytułowana: ''Kuchařství'', była, jak łatwo się domyślić, przekładem wcześniej wspomnianej pozycji niemieckiej.  

  | tytuł    = Kuchmistrzostwo: Szczątki druku polskiego z&nbsp;początku&nbsp;w. XVI

| Weźmij naczynie, jakie chcesz mieć ku [octu], wlej do niego wina starego, coby mog[ło być] pół tego naczynia, postaw je na słońce, [niech] się grzeje, ale lepiej u&nbsp;ognia z&nbsp;daleka [przy]lewaj, zawżdy ktemu będziesz miał o[cet do]bry w[i]nny.

| oryg = Vezmi vína starého v hrnec, nebo v kotlík, nebo ve džbán, a&nbsp;nechť dobře sevře, a&nbsp;zšumuj tu nečistotu dolů, a&nbsp;sejma s ohně, zacpaj nádobu dobře, a&nbsp;potom snes do sklepu studeného, zakopaj v zemi, a&nbsp;nech tam tři dni státi. A&nbsp;potom vykopaje, přistav k ohni, ať se zhřeje dobře, zase odstavě, ať vystydne, i&nbsp;budeť dobrý ocet z&nbsp;něho, to máš jistě tak.

  | url      = https://ndk.cz/view/uuid:c98b0870-7c8c-11dc-9c76-000d606f5dc6?page=uuid:45c9f004-1052-4711-a536-83cfa8c7f343

  | strony  = [LXXVa]

   | rozdział        = Рукописна книга ХVIII ст. з історії старопольської кухні „Zbiór dla kuchmistrza tak potraw jako ciast robienia” з фондів Інституту рукопису Національної бібліотеки України імені ВІ Вернадського

Oba przepisy na wiewiórkę – w&nbsp;ich czeskiej wersji – odtworzyli kilka lat temu Czesi: popularyzator gastronomii Roman Vaněk i&nbsp;szef kuchni Pavel Mencl, z&nbsp;pomocą historyka Martina Franca, w&nbsp;programie telewizyjnym z&nbsp;serii ''Zmlsané dějiny'' (''Łakoma historia''). Pewną trudność nastręczyło im zdobycie podstawowego surowca, gdyż rodzime, rude wiewiórki są w&nbsp;Europie pod ochroną; zamiast nich trzeba było sprowadzić z&nbsp;Anglii wiewiórki szare, które masowo odławia się tam jako gatunek inwazyjny. Efekt końcowy był dla rekonstruktorów całkiem zadowalający, tylko kolory sosów wyszły nieco inne, niż można było się spodziewać: zamiast żółtego i&nbsp;czarnego – różne odcienie brązu. Widać, że barwy potraw były postrzegane nieco inaczej w&nbsp;czasach, gdy nie dodawano do żywności sztucznych barwników.  

Przepis na zwierzynę bawołową albo żubrową (tylko że z wołowiną zamiast grubej dziczyzny), a także na różne rodzaje kisielic, odtworzył Maciej Nowicki, szef kuchni Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, z pomocą prof. Dumanowskiego, w [https://vod.tvp.pl/programy,88/historia-kuchni-polskiej-odcinki,1235711/odcinek-4,S01E04,1273194 czwartym odcinku serialu ''Historia kuchni polskiej'',] który poświęcony jest właśnie ''Kuchmistrzostwu''.  

Trzeci rozdział to „karmie sobotniej wypisanie”. Ów sobotni pokarm to potrawy przewidziane na post sobotni, a&nbsp;więc łagodniejszy od piątkowego i&nbsp;dopuszczający spożywanie nabiału. W&nbsp;tym rozdziale dominują przepisy na rozmaite kluski i&nbsp;kasze oraz farmuszki, czyli zupy zagęszczane żółtkami. Na końcu, w&nbsp;niewydzielonym wyraźnie czwartym rozdziale, są jeszcze – częściowo już nam znane – przepisy na ocet. Zostańmy jednak przy kaszach. Słowo „kasza” miała dawniej nieco szersze znaczenie niż dzisiaj i&nbsp;obejmowało wszystkie potrawy o&nbsp;konsystencji kaszy. Można było na przykład podsmażyć jabłka, przetrzeć je przez sito i&nbsp;to była kasza z&nbsp;jabłek.  

Myślę, że prawie każdy Polak przynajmniej raz w&nbsp;życiu jadł coś podobnego. Główna różnica w&nbsp;samej recepturze jest taka, że dziś ugotowalibyśmy ryż na mleku, a&nbsp;dopiero potem polali śmietaną, natomiast tutaj ryż gotuje się już w&nbsp;śmietanie. Istotniejsza różnica jest w&nbsp;tym, jak ten przysmak był i&nbsp;jest postrzegany. Dla nas jest to proste danie, wręcz banalne, choć możemy myśleć o&nbsp;nim z&nbsp;nostalgią jako o&nbsp;słodkim smaku dzieciństwa. W&nbsp;XVI&nbsp;w. był to szczyt luksusu. Ryż, cukier i&nbsp;cynamon trzeba było sprowadzać z&nbsp;zamorskich krain za grube pieniądze. Masło i&nbsp;śmietanę pozyskiwano wprawdzie lokalnie, lecz były to najdroższe produkty mleczarskie. W&nbsp;kuchni, w&nbsp;której szczególną rolę odgrywały kolory, potrawy białe ceniono szczególnie wysoko – stąd dbałość, by ryżu przypadkiem nie przypalić. Krótko mówiąc – była to kasza na bogato.  

<gallery mode=packed heights="180px">

[[File:{{#setmainimage:Ryż w&nbsp;śmietanie 6.jpg}}|thumb|Posypujemy cynamonem i&nbsp;gotowe.]]

A gdyby ktoś chciał sobie wybrać jakieś inne przepisy z najstarszej polskiej książki kucharskiej, to mam dobrą wiadomość: cały ''Zbiór dla kuchmistrza'' został w 2011 r. naukowo zredagowany przez państwa Bułatową i Dumanowskiego, i [https://sklep.wilanow-palac.pl/zbior-dla-kuchmistrza-tak-potraw-jako-ciast-robienia-wypisany-roku-1757-dnia-24-lipca-p-641.html wydany przez Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.] W ten sposób po prawie półtysiącleciu od pierwszego wydania receptury z ''Kuchmistrzostwa'' ponownie ukazały się drukiem.

Na koniec, w charakterze podsumowania: mała tabelka, mająca pokazać, kiedy i&nbsp;w&nbsp;jakiej kolejności ukazywały się pierwsze drukowane książki kucharskie w&nbsp;poszczególnych językach europejskich do połowy XVI&nbsp;w. – na tle wybranych wydarzeń z&nbsp;historii ogólnej.  

! cstyle="width: 43%;"  | Wybrane wydarzenia w&nbsp;Europie dla orientacji

• 1455, Moguncja – Johannes Gutenberg (<big>☚</big>) drukuje pierwszą książkę (Biblię) przy użyciu ruchomej czcionki.

• 1466, Toruń – król polski Kazimierz Jagiellończyk i&nbsp;wielki mistrz krzyżacki Ludwig von Erlichshausen podpisują traktat pokojowy kończący wojnę trzynastoletnią i&nbsp;oddający Polsce dostęp do morza.

• 1518, Kraków – król polski Zygmunt&nbsp;I Jagiellończyk poślubia mediolańską księżniczkę Bonę Sforzę.

   | rozdział        = Miscellanea Bibliograficzne: „Kuchmistrzostwo" Macieja Szarffenberga

{{Nawigacja|poprz=Co się święci?}}

[[Kategoria: Martin do Como]]

<!--- [[en:Draft:Even Older Polish Cookery for Complete Beginners]] --->